Ένα εύλογο ερώτημα καταγράφεται κατ' επανάληψη. Κανείς δεν αμφισβητεί ότι οι μη κυβερνητικές οργανώσεις (ΜΚΟ) πολλαπλασιάζονται και αποκτούν πολιτικό βάρος. Πολλοί, όμως, συμπληρώνουν, ότι για να γίνουν αποτελεσματικές, πρέπει να ενωθούν ή να εκλέξουν όργανο που θα τις εκπροσωπεί ή να δημιουργήσουν ομοσπονδία κ.λπ. Τότε μόνο θα αξιοποιήσουν την δύναμή τους.
Το ζήτημα αυτό ερεύνησαν προσφάτως τρεις εξαιρετικές φοιτήτριες της Εθνικής Σχολής Δημόσιας Διοίκησης. Τα υψηλότατου επιπέδου στελέχη που φοιτούν εκεί, τα ίδια που θα κληθούν να αναλάβουν αύριο διευθυντικές ευθύνες στο δημόσιο, προβληματίζονται με ό,τι πιο σύγχρονο απασχολεί τη δημόσια διοίκηση στον κόσμο.
Οι Όλγα Λουκανίδου, Βασιλική Νταλλή και Κατερίνα Φραγκογιάννη ερεύνησαν τη «συνεργασία των ευρωπαϊκών περιβαλλοντικών Μη Κυβερνητικών Οργανώσεων (πΜΚΟ) σε διεθνικά δίκτυα και ομπρέλες ΜΚΟ στα πλαίσια της Ε.Ε.». Είχα την ευκαιρία (με την ιδιότητα του διδάσκοντος στη Σχολή) να εποπτεύσω την έρευνα. Οι σπουδάστριες έκαναν μια θαυμάσια δουλειά. Και κυρίως μια χρήσιμη δουλειά!
Ερεύνησαν το σύνολο των μοντέλων συνεργασίας των πΜΚΟ, σε δευτεροβάθμιο επίπεδο και απάντησαν στο ερώτημα, ποιό τέτοιο μοντέλο επικράτησε;
Η προσέγγιση έχει ενδιαφέρον, διότι γίνεται μέσα από συγκεκριμένη οπτική. Αυτήν της δημόσιας διοίκησης. Με δεδομένη την πρόθεση (ή και την ανάγκη) συνεργασίας κράτους-ΜΚΟ που ακολουθούν όλες οι κυβερνήσεις από τα τέλη της δεκαετίας του '90, προκύπτει ένα σοβαρό ζήτημα. Με ποιόν θα πρέπει να συνεργαστούν; Εάν, δηλαδή, θεωρηθεί λυμένο το εάν πρέπει ή δεν πρέπει να υπάρξει τέτοια συνεργασία και θεωρηθεί δεδομένο το πράσινο φως από την εκάστοτε πολιτική ηγεσία, με ποιόν θα συνεργαστούν;
Οι ΜΚΟ είναι χιλιάδες. Μόνο οι περιβαλλοντικές, θα πρέπει να ξεπερνούν τις δύο χιλιάδες! Ποιοι θα κληθούν; Ποιοι θα εκφράσουν τον άποψη της κοινωνίας πολιτών; Πού θα καθίσουν; Θα μιλήσουν όλοι; Ποιος θα δεσμευτεί; Θα υπάρξουν ψηφοφορίες; Με πόσες παρούσες υφίσταται πλειοψηφία; Και άλλα πολλά.
Η προσέγγιση των σπουδαστριών προσπάθησε να εξάγει συμπεράσματα από τα αποτελέσματα του παγίου αιτήματος των στελεχών της διοίκησης. «Ορίστε κάποιον εκπρόσωπο και ελάτε να συνεργαστούμε»! Ή «εκλέξτε ένα δευτεροβάθμιο όργανο για να σας εκπροσωπεί»!
Ο χώρος των περιβαλλοντικών πΜΚΟ, διαπίστωσαν οι σπουδάστριες, είναι ιδανικός. Γιατί, κατά σύμπτωση, εκεί έχουν δοκιμαστεί όλες οι εκδοχές συνεργασίας, σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο. Και όλες έχουν αποτύχει! Ή όπως λένε οι ίδιες το ερώτημα είναι λάθος! Διότι «τις ΜΚΟ τις προσεγγίζεις με διαφορετικό τρόπο»!
Ας τις δούμε τι έγινε. Επαναλαμβάνω. Δεν αξιολόγησαν πολιτικά τις προσπάθειες συνεργασίας. Αναζήτησαν μόνο τις απαντήσεις που έχει δώσει η ίδια η ζωή, στις πιέσεις για δημιουργία δευτεροβάθμιου οργάνου ή συνεργασίας σε ανώτερο επίπεδο ή συντονιστικού οργάνου (ό,τι και αν εννοούσε ο καθένας που ανέλαβε σχετική πρωτοβουλία).
1. Η πρώτη μέθοδος συνεργασίας που δοκιμάστηκε, συνδέθηκε με την ανάγκη  ενιαίας ευρωπαϊκής εκπροσώπησης. Το 1974 το θεσμικό όργανο της ΕΟΚ, το Ευρωπαϊκό Γραφείο Περιβάλλοντος (ΕΕΒ), επιδίωξε τον  συντονισμό των εθνικών  πΜΚΟ μέσω της δημιουργίας εθνικού δευτεροβάθμιου δικτύου σε κάθε χώρα. Υπήρξε «σημαντική συνεργασία, αλλά μερική μόνο αντιπροσώπευση», διαπιστώνουν οι σπουδάστριες. Ξεκίνησε με πρωτοβουλία μίας από τις πρώτες ελληνικές ΜΚΟ, της Ελληνικής Εταιρείας, συνδέθηκαν δέκα περίπου πΜΚΟ και παραμένουν συνδεδεμένες έξι ή επτά. «Πολλές άλλες πΜΚΟ, μόνες ή σε περιστασιακές συνεργασίες, διαβουλεύονται απευθείας με τα θεσμικά όργανα της Ε.Ε».
2. Δοκιμάστηκε η απευθείας ευρωπαϊκή παρέμβαση. Το 1995 «συνεστήθη το Ελληνικό Κέντρο Βιοτόπων-Υγροτόπων με άμεσο στόχο την προστασία των υγροτόπων και απώτερο να αποτελέσει κανάλι για την ευρωπαϊκή χρηματοδότηση όλων των πΜΚΟ». Με δημόσια δήλωση των εκπροσώπων της Επιτροπής, για λειτουργία του Κέντρου ως -κάτι σαν- δευτεροβάθμιο όργανο των πΜΚΟ, ως προς την Ε.Ε. «Παρ' όλο το κίνητρο της μέσω αυτού χρηματοδότησης, ήταν αποφασιστικής σημασίας για τις πΜΚΟ, ούτε αυτή η συνεργασία  επετεύχθη»! Παρ' όλο που το ίδιο το Κέντρο λειτουργεί πάντα με επιτυχία (ως πΜΚΟ)!
3. Δοκιμάστηκε η επανάληψη της εμπειρίας των γερμανών Πράσινων. Το 1989 δημιουργήθηκε το κόμμα των «Οικολόγων Εναλλακτικών». Προκάλεσε ενδιαφέρον, εξέλεξε βουλευτές, αλλά δεν κατάφερε να συσπειρώσει όλες τις πΜΚΟ. Το ίδιο έσβησε σε λίγα χρόνια. Η κομματική έκφραση των οικολόγων έκτοτε και μέχρι σήμερα, καταφέρνει ακόμα λιγότερα!
4. Οι σπουδάστριες δεν άγγιξαν το θέμα της «επιθυμίας εκπροσώπησης των πΜΚΟ μέσω των άλλων «κανονικών» κομμάτων. Και, όμως, όλα τα κόμματα φλέρταραν με την ιδέα της απορρόφησης της οικολογίας. Με τις προσκλήσεις ΜΚΟ στα Συνέδριά τους, με την ΠΑΣΟΚική αξιοποίηση έμπειρων στελεχών σε πολιτικές θέσεις, με την  μετονομασία σε «Συνασπισμός .. και της οικολογίας», με τα κοκκινοπράσινα μορφώματα, με το σύνθημα «εμπρός για το κίνημα των κινημάτων», με την  προώθηση της ενσωμάτωσης στο Ελληνικό Κοινωνικό Φόρουμ κ.λπ. Ούτε αυτό το μοντέλο ευδοκίμησε! 
5. Δοκιμάστηκε το μοντέλο της οργανωμένης συνεργασίας με φορέα το ΥΠΕΧΩΔΕ. Το «2002 έγινε η πρώτη συνάντηση» και ο έμπειρος Σ. Παπασπυρόπουλος, σύμβουλος τότε της Β. Παπανδρέου και ψυχή της προσπάθειας, κάλεσε σε οργανωμένη συνεργασία». «Αποφασίστηκε η δημιουργία Μητρώο του Υπουργείου και διαδικασία διαπίστευσης, ώστε να επιλέγονται απ' αυτό οι ΜΚΟ που θα αναλαμβάνουν προγράμματα του ΥΠΕΧΩΔΕ» (και όχι μόνο). Η προσπάθεια έμεινε στη μέση. Όμως ούτε αυτή η μέθοδος έδειξε πως θα είχε μεγάλη επιτυχία. Στην πρώτη συνάντηση ήταν παρούσες μόνο εννέα ΜΚΟ και ως το τέλος, οι εγγραφές στο Μητρώο δεν ξεπέρασαν τις 100-150. Επαναλήφθηκε, δηλαδή, η εμπειρία του Υπ. Εξωτερικών που με τις ίδιες μεθόδους πέτυχε μόλις 300 εγγραφές στο Μητρώο της ΥΔΑΣ και του Υπ. Υγείας και Αλληλεγγύης, όπου με κινητοποίηση όλων των Νομαρχιών εμφανίζει το  πενιχρό αποτέλεσμα των 300-400 εγγραφών. Αντίθετα χιλιάδες άλλες ΜΚΟ που είχαν δράσεις στο εξωτερικό (ή στον εθελοντισμό, ως προς το Αλληλεγγύης, και στα περιβαλλοντικά, ως προς το ΥΠΕΧΩΔΕ) δεν προσέτρεξαν να διαπιστευτούν. Ούτε μέσω υπουργείων, λοιπόν, η συνεργασία!
6. Δοκιμάστηκε η πρωτοβουλιακή συνεργασία. Το «1998 δημιουργήθηκε το Πανελλήνιο Δίκτυο Οικολογικών Οργανώσεων. Από τις ίδιες τις ΜΚΟ». Έχει τοπική  δράση και δρα κυρίως στην περιφέρεια. Μετέχουν πενήντα οργανώσεις, κυρίως τοπικές, ενώ δεν μετέχουν σε αυτό οι μεγάλες ΜΚΟ του κέντρου. Η σημαντική δράση του, δεν αναιρεί το γεγονός, ότι ούτε το μοντέλο αυτό πέτυχε να αποτελέσει το αντιπροσωπευτικό δευτεροβάθμιο όργανο των ΜΚΟ! 
7. Δοκιμάστηκε και η δημιουργία δευτεροβάθμιου οργάνου, με επιδίωξη της μετέπειτα ένταξης των ΜΚΟ (όχι μόνο των περιβαλλοντικών). «Η  Ομοσπονδία Εθελοντικών ΜΚΟ ιδρύθηκε το 1996». Έκτοτε αναβαθμίστηκε, απέκτησε δομή οργάνου, εξέδωσε περιοδικό, οργάνωσε γεγονότα, «υλοποιεί προγράμματα ανθρωπιστικής και αναπτυξιακής συνεργασίας», δράσεις της χρηματοδοτεί η ΥΔΑΣ του Υπ. Εξωτερικών και ενέταξε 150 περίπου ΜΚΟ σε αυτήν. Με αυτό το μοντέλο κατάφερε αρκετά, δεν κατάφερε, όμως, να αποτελέσει τον εκφραστή όλων των ΜΚΟ!
Το συμπέρασμα των τριών σπουδαστριών, δεν είναι «βολικό»! Είναι, όμως, ρεαλιστικό. Η δευτεροβάθμια εκπροσώπηση, φαίνεται, ότι δεν ταιριάζει στις ΜΚΟ! Μόνο οι ad hoc συνεργασίες, δείχνουν να πετυχαίνουν, διαπιστώνουν (1)!
Και πράγματι. Η εισβολή των ΜΚΟ στο πολιτικό γίγνεσθαι, δεν συνεπάγεται μόνο την .. εισβολή ΜΚΟ. Συνεπάγεται και ανατροπή των κανόνων του πολιτικού  παιχνιδιού! Το τοπίο γίνεται πολύπλοκο, τα υποκείμενα που συνδιμορφώνουν το γίγνεσθαι πολλαπλασιάζονται, ο μη κρατικός τους χαρακτήρας δεν τους υποχρεώνει να εντάσσονται σε ιεραρχημένα σχήματα, η αντιπροσώπευση δεν καθίσταται αυτονόητη, και η έννοια του «μείζονος στόχου» δεν γίνεται κατανοητή!
Και τότε; Τι προτείνουν οι σπουδάστριες που το μελέτησαν;
Οι εν λόγω ανέδειξαν μόνο τις τάσεις. Και διαπίστωσαν, ότι τόσο στην Ελλάδα, όσο και στην Ε.Ε. υπάρχει το ίδιο πρόβλημα.
"Μόνο τα πρώτα χρόνια το ΕΕΒ ήταν ο αποκλειστικός συνομιλητής της Ε.Ε. στα θέματα περιβάλλοντος», δηλώνει ο Ηλ. Νέλλας πρώην μέλος του ΕΕΒ. Εδώ και καιρό έπαψε, πλέον, να αποτελεί τον αποκλειστικό εταίρο της Επιτροπής. Παραμένει θεσμικός εταίρος, με παράλληλη, όμως, λειτουργία ad hoc οργάνων και μεθόδων.

1. Της δυνατότητας κάθε πΜΚΟ της Ευρώπης να διατηρεί επαφή με  την Επιτροπή.
2. Και ενός άτυπου πολιτικού οργάνου. Εκεί, δηλαδή, που η Ε.Ε. σήκωσε τα χέρια ψηλά, γεννήθηκαν οι G-8! Το άτυπο μεν, βασικό δε, όργανο της σχέσης πΜΚΟ με την Ε.Ε. Μετέχουν τα μεγάλα ευρωπαϊκά  δίκτυα (Greenpeace, WWF, Friends of the Earth, Birdlife, Friends of Nature, Climate Action Network, European Unit, European Federation for Transport and Environment.

Και στην Ελλάδα, η εμπειρία κατέδειξε, ότι η μόνη μορφή δευτεροβάθμιας έκφρασης, «είναι μάλλον το μοντέλο μιας δικτυακού χαρακτήρα ad hoc συνεργασία», μια συνεργασία που θα μεταβάλλει τη σύνθεσή της ανάλογα με το θέμα και το ενδιαφέρον των πΜΚΟ που θα έχει «περισσότερο τη μορφή ενός ευέλικτου φόρουμ διαλόγου παρά ενός αυστηρά θεσμοθετημένου αντιπροσωπευτικού οργανωτικού σχηματισμού». Μέθοδο που επέλεξαν οι ελληνικές G-8 τον Μάρτιο (WWF, Greenpeace, Αρχέλων, Ελληνική Εταιρεία, Μεσόγειος ΣΟΣ, Ορνιθολογική, Ελληνική Εταιρεία Προστασίας της Φύσης), οι έξι που συνεργάστηκαν για τη χορήγηση ασύλου τον Μάρτιο (Αμνηστία, Άρσις, Δίκτυο, ΕΕΔΑ, ΙΚΑΘΥΒ, Οικουμενικό Πρόγραμμα Προσφύγων), οι 14 για το trafficking τον Φεβρουάριο (Αλληλεγγύη, Γιατροί Κόσμου, Γιατροί χωρίς Σύνορα, Δίκτυο Γυναικών Ευρώπης, Δίκτυο Καταπολέμησης Βίας, Παρατηρητήριο Συμφωνιών Ελσίνκι,  Συμβούλιο για Πρόσφυγες, ΚΑΘΒ, Κοινωνική Αρωγή, ΚΕΔΕ, Διεθνής Αμνηστία, ΚΕΣΟ)(2).
Έτσι λύθηκε το πρόβλημα και . δυσκόλεψε η ζωή των στελεχών της διοίκησης! Οι συνάδελφοι της Όλγας, της Βίκυς και της Κατερίνας, δεν θα είναι καθόλου ενθουσιασμένοι όταν πληροφορούνται ότι, στο ορατό μέλλον, δεν θα υπάρξει δευτεροβάθμιο όργανο! Και οι ίδιοι θα είναι ανάγκη να διαβουλεύονται σε συνθήκες «αναρχίας» και πολυκεντρισμού! Και στο ερώτημα, «τελικά, ποιος τους εκπροσωπεί;», η απάντηση θα είναι πάντα απλή. Αλλά και δύσκολη. Όλοι!
Και το Ελληνικό Γραφείο του ΕΕΒ.
Και το σημερινό κόμμα των Οικολόγων Πράσινων.
Και το Κέντρο Βιοτόπων Υγροτόπων.
Και το Δίκτυο.
Και η Ομοσπονδία.
Και, μη . βιάζεστε και μην θεωρήσετε ότι τελειώσαμε.
Και οι G-8 (ή οι G-6 ή G-9 με άλλες συνθέσεις).
Και η κάθε μεμονωμένη πΜΚΟ που θα κρίνει ότι δεν χωράει στα ως άνω σχήματα!
Ο κόσμος των ΜΚΟ, είναι ένας πολύπλοκος και πολύχρωμος χώρος! Γιατί είναι ένας διαφορετικός κόσμος!

ΝΙΚΗΤΑΣ ΛΙΟΝΑΡΑΚΗΣ
nilion@otenet.gr

1. Όταν γράφτηκε η μελέτη, δεν είχε αναπτυχθεί ακόμα η «Καμπάνια των 800 ΜΚΟ για το Σύνταγμα». Το οργανωτικό σχήμα της Καμπάνιας, που δηλώνει «μη δίκτυο» και «μη δευτεροβάθμιο όργανο», χωρίς ηγεσία και με χαλαρή δομή και απόλυτη αυτονομία των εξειδικευμένων ΜΚΟ που διαβουλεύονται τα ειδικά θέματα που τις ενδιαφέρουν, μάλλον δικαιώνει, εκ των υστέρων, την άποψή των τριών σπουδαστριών για δυνατότητα μόνο ad hoc συνεργασίες.
2. Οι σπουδάστριες δεν μπήκαν, επίσης, και σε θέματα αποτελεσματικότητας αυτού του μοντέλου. Η μεγάλη ένσταση που θα βρεθεί στα χείλη όλων, όμως, για τη μέθοδο αυτή, είναι αυτονόητη. Με την μέθοδο αυτή οι ΜΚΟ χάνουν σε αποτελεσματικότητα και οι δράσεις δεν πετυχαίνουν μείζονες πολιτικούς στόχους..
Η ένσταση στην ένσταση, θα πρέπει να υπενθυμίσει, ότι δύο από τις μεγαλύτερες επιτυχίες των ΜΚΟ βασίστηκαν σε αυτό το μοντέλο. Την πρώτη τη θυμίζει ο Αλ. Δεληγιάννης (Ευρωπαϊκή Έκφραση, τευχ. 56). «Η ποικιλομορφία είναι ακριβώς η δύναμη των ΜΚΟ. Εκεί που τα εργαλεία της μίας δεν αρκούν, μία άλλη μπορεί να συνεχίσει. Η καμπάνια για την υπόθεση Brent Spar το 1966 και η εναντίωση στη Shell για την εξέδρα πετρελαίου στη Β. Θάλασσα, ξεκίνησε από την Greenpeace και σύντομα ένωσε έναν ασύλληπτο αριθμό ΜΚΟ» (Ευρωπαϊκή Έκφραση, τεύχος 56). Η δεύτερη, έχει συνδεθεί και με Νόμπελ! Η ΜΚΟ που βραβεύτηκε για την συμβολή της στην «καμπάνια κατά των ναρκών κατά προσωπικού», κινήθηκε με ελάχιστα άτομα και με χρήση του διαδικτύου. Δημιούργησε, όμως, μια καμπάνια με χιλιάδες άλλες ΜΚΟ και κατέληξε στην ψήφιση ειδικής απόφασης του ΟΗΕ για την απαγόρευση των ναρκών!