Σάββατο πρωί έγινε η πολυθρύλητη αποπομπή (κατ' άλλους παραίτηση) του Σ. Τσιτουρίδη. Την επόμενη Δευτέρα το MEGA παρουσίασε δημοσκόπηση που αποτύπωνε τις αντιδράσεις της κοινής γνώμης για την «παραίτηση» καθώς και τη δυσαρέσκεια των ψηφοφόρων απέναντι στον πρωθυπουργό. Δεν θα ισχυριστούμε ότι δεν υπάρχουν αντιδράσεις και δυσαρέσκεια για τη ληστεία του δημόσιου χρήματος των ταμείων από το σύνολο της κοινής γνώμης. Ωστόσο, το θέμα βρίσκεται αλλού: στην ταχύτητα με την οποία η δυσαρέσκεια αυτή «αποτυπώθηκε» και δημοσιοποιήθηκε.
Αδυνατούμε να πιστέψουμε τόσες πολλές συμπτώσεις: Οι υπάλληλοι της GPO (που διενέργησε την έρευνα) δούλεψαν νυχθημερόν μέσα σε 36 ώρες, κατασκευάζοντας ερωτηματολόγια, τηλεφωνώντας σε εκατοντάδες πολίτες, συγκεντρώνοντας τις απαντήσεις τους και αξιολογώντας τες επιστημονικά. Εκατοντάδες πολίτες στην τούρλα του Σαββατοκύριακου έμειναν κλεισμένοι στα σπίτια τους, κρεμασμένοι με αγωνία πάνω από την τηλεφωνική τους συσκευή για να απαντούν σε ερωτήματα περί τον κο Τσιτουρίδη και τους κους Καραμανλή και Παπανδρέου. Ένα μεγάλο τηλεοπτικό κανάλι ενημερώθηκε για την έρευνα και προσάρμοσε το δελτίο ειδήσεων του αλλά και μια πολιτική εκπομπή για να τη συμπεριλάβει. Ποιος δουλεύει ποιον; Με αφορμή αυτό το «άνευ σημασίας» περιστατικό είναι, νομίζουμε, καιρός να αναφερθούμε στις δημοσκοπήσεις και το ρόλο που αυτές παίζουν στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης.
***
Οι σφυγμομετρήσεις (ξενιστί Gallop από το όνομα του πρώτου που επινόησε και εφάρμοσε αυτή την ερευνητική μέθοδο) αρχικά είχαν στόχο την ανίχνευση των προθέσεων της κοινής γνώμης (με τη γενίκευση των προτιμήσεων ενός μικρού δείγματος του πληθυσμού το οποίο θα πρέπει να είναι όσο το δυνατόν αντιπροσωπευτικό ώστε οι αναγωγές να αποτυπώνουν την πραγματικότητα) σε μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή και για ένα συγκεκριμένο γεγονός που θα πρέπει να ζητείται με ακρίβεια, σαφήνεια και πληρότητα. Χρησιμοποιούνται σε πολλούς τομείς: από την επιστημονική έρευνα μέχρι και τη διερεύνηση της εμπορικής αποδοχής νέων προϊόντων από διαφημιστικές εταιρίες.
Στο εξωτερικό η μέθοδος αυτή χρησιμοποιείται για πολλές δεκαετίες και τα αποτελέσματα των μετρήσεων διενεργούνται με τρόπο επιστημονικό και διακρίνονται για την αξιοπιστία τους. Καθεμιά από τις μεγάλου κύρους εταιρίες απασχολεί μια πλειάδα επιστημόνων και αναλυτών που επεξεργάζονται τις απαντήσεις και εξάγουν τεκμηριωμένα συμπεράσματα (πάντα μέσα στο όρια του στατικού λάθους του οποίου το ποσοστό εξαρτάται από πολλές παραμέτρους και υποχρεωτικά αναφέρεται).
Στη χώρα μας οι δημοσκοπήσεις μετρούν λίγες δεκαετίες ζωής και εισέβαλαν στη ζωή μας μετά τη μεταπολίτευση (εντονότερα στα μέσα της δεκαετίας του '80). Όμως, η ύπαρξη υπερβολικά πολλών εταιριών δημοσκοπήσεων, δυσανάλογα πολλών συγκριτικά με τον πληθυσμό και τις ανάγκες της χώρας καθιστούν αρκετά αναξιόπιστη την επιστημονικότητα των εταιριών αυτών. Παρεμπιπτόντως, ελάχιστα στελέχη των εταιριών αυτών έχουν την κατάρτιση, τις ικανότητες και την εμπειρία να διεξάγουν επιστημονικές έρευνες. Η πλειοψηφία τους αποτελείται από πρώην στελέχη πολιτικών κομμάτων που έχουν αρκετή εμπειρία στην προπαγάνδα αλλά ελάχιστη ως ανύπαρκτη σε έρευνες (χαρακτηριστική είναι η περίπτωση μεγαλοπαράγοντα εταιρίας δημοσκοπήσεων ο οποίος έχει διατελέσει δάσκαλος, αρχηγός πολιτικής νεολαίας και πολιτευτής αλλά σε καμιά περίπτωση επιστημονικός αναλυτής).
Τα τελευταία χρόνια οι γκαλοπατζήδες έχουν βρει πεδίο δόξης λαμπρό στις πολιτικές δημοσκοπήσεις που παραγγέλλουν κόμματα, μεμονωμένοι πολιτικοί ή και εκδοτικά συγκροτήματα. Κάθε κόμμα συνεργάζεται με μια τουλάχιστον εταιρία παραγγέλλοντας σ' αυτήν δημοσκοπήσεις τάχα για να δει την εκλογική του απήχηση. Πριν δημοσιοποιήσουν τα αποτελέσματα, από κοινού εταιρία και πελάτης φροντίζουν να μεγαλώσουν τα θετικά πρόσημα και να ελαχιστοποιήσουν τα αρνητικά. Με τέτοια σχέση, εύκολα συνειδητοποιεί κανείς πως το αποτέλεσμα της «έρευνας» θα πρέπει να ικανοποιεί το κόμμα-πελάτη. Για επιστημονική τεκμηρίωση ούτε λόγος.
***
Εύλογα θα αντιτείνει κάποιος: «μα, τα αποτελέσματα των δημοσκοπήσεων συμπίπτουν με τα εκλογικά αποτελέσματα». Αλίμονο αν δεν συνέβαινε αυτό. Όλες οι εταιρίες θα είχαν πτωχεύσει την επαύριο. Όμως, αυτό σε πλείστες περιπτώσεις δεν συμβαίνει επειδή η πρόβλεψη ήταν επιστημονική και προηγήθηκε του αποτελέσματος. Η αλήθεια είναι πως συνήθως η «πρόβλεψη» διαμορφώνει το αποτέλεσμα. Πρώτα - πρώτα, με τη διόγκωση των ποσοστών κάποιων κομμάτων και τη συρρίκνωση άλλων. Για παράδειγμα, ένα κόμμα -το ΚΚΕ- στις δημοσκοπήσεις όλων των εταιριών έχει ποσοστά μονίμως κατώτερα αυτών που παίρνει στις εκλογές. Πώς συμβαίνει αυτό; Όλες οι εταιρίες πέφτουν πάντα έξω; Κι αν αυτό δεν είναι απίθανο, απίθανο είναι πως αυτή η σύμπτωση συμβαίνει πάντα στον ίδιο φορέα.
Ένας δεύτερος λόγος είναι πως η δημοσίευση ποσοστών (και κυρίως η μετέπειτα τηλεοπτικές «αναλύσεις») έχουν στόχο να μπολιάσουν την κοινή γνώμη με την πεποίθηση πως το α' ή το β' κόμμα προηγείται και να δημιουργήσουν έναν αέρα υπέρ του. Η αρκετά μεγάλη «κρίσιμη μάζα» των αναποφάσιστων (που συνήθως περιμένουν να δουν πού φυσά ο άνεμος για να έχουν την ψευδαίσθηση πως συνέβαλαν στη διαμόρφωση του αποτελέσματος) είναι ο κύριος στόχος. Η πρόκληση της εντύπωσης πως η κατάσταση δεν αναστρέφεται και άρα δεν έχουν νόημα οι «χαμένες ψήφοι» είναι ο δεύτερος.
Όμως, αυτή είναι η μια πλευρά του νομίσματος. Η άλλη είναι η διαμόρφωση συνείδησης της κοινής γνώμης σε μια σειρά κοινωνικών θεμάτων. Ας πούμε πως μια κυβέρνηση ή ένα εκδοτικό συγκρότημα θέλουν να παρουσιάσουν τις αντιδράσεις των πολιτών για ένα μέτρο ή ένα νόμο. Μεγάλη σημασία έχει ο τρόπος που τίθενται τα ερωτήματα. Π.χ. είναι άλλο πράγμα να απαντά κανείς σε ερώτηση «ελεύθερου πεδίου» όπως «οι κάμερες θα λύσουν το πρόβλημα της εγκληματικότητας;» κι άλλο πράγμα να απαντά στο δίλλημα «προτιμάτε να περνάτε από τον έλεγχο μιας κάμερας ή να κινδυνεύετε από τους ανεξέλεγκτους εγκληματίες;». Ή, ακόμα: άλλο να λες «συμφωνείτε με την απεργία των δασκάλων για εκπαιδευτική πολιτική της κυβέρνησης;» κι άλλο «θα θέλατε να μείνουν τα παιδιά σας επ' αόριστον μακριά από τα σχολεία λόγω της απεργίας των δασκάλων;». Συνήθως οι ερωτήσεις είναι του β' τύπου και εύκολα εξάγεται το επιθυμητό από τον πελάτη αποτέλεσμα. Έτσι, ακόμα κι αν κάποιος δε συμφωνεί με την «πλειοψηφία» ταυτίζεται μαζί της ή, στην καλύτερη περίπτωση, αυτολογοκρίνεται για να μην βρεθεί «κόντρα στο ρεύμα». Όμορφα πράγματα.
***
Πέραν των παραπάνω, υπάρχουν και περιπτώσεις ξετσίπωτης διαμόρφωσης εκλογικών αποτελεσμάτων από εταιρίες «δημοσκοπήσεων». Κλασσικό το παράδειγμα της Πάτρας. Στις δημοτικές εκλογές του 1998 ο τότε δήμαρχος Α. Καράβολας (προερχόμενος από το ΠΑΣΟΚ) κινδύνευε να χάσει τον Δήμο Πατρέων. Αντίπαλοι του ο στηριζόμενος από το ΚΚΕ, το ΔΗΚΚΙ, πρώην μέλη του ΠΑΣΟΚ και της ΝΔ και μια μερίδα ψηφοφόρων του ΣΥΝ Π. Κοσιώνης και ο έχων το χρήσμα της ΝΔ Ευ. Φλωράτος. Επικρατέστερος αντίπαλος ήταν ο Π. Κοσιώνης λόγω της πολυσυλλεκτικότητας του. Και τότε. Το ρόλο πήρε μια εταιρία «δημοσκοπήσεων» η οποία διενεργούσε σφυγμομετρήσεις για τον Α. Καράβολα (εσχάτως μάθαμε ότι εξάγει την επιστημονικότητα της συνεργαζόμενη και με την Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου). Η εταιρία έκανε ένα γκάλοπ και δημοσιοποίησε τα ποσοστά των 3 συνδυασμών. Αυτό που στο κρίσιμο διάστημα αποσιωπήθηκε (δημοσιεύτηκε μετά και το 2ο γύρο) ήταν η άποψη του εκλογικού σώματος για τα πιθανά «δίδυμα» του 2ου γύρου. Ο Π. Κοσιώνης θα ήταν ο νικητής απέναντι σε οποιοδήποτε αντίπαλο. Ο Α. Καράβολας είχε μια μικρή υπεροχή (στα όρια του στατιστικού λάθους) μόνο απέναντι στον εκλεκτό της ΝΔ. Το αίσχος ολοκληρώθηκε τη μέρα των εκλογών. Η ίδια εταιρία έκανε ένα αντιεπιστημονικό exit poll (με ανοιχτές κάλπες) το οποίο πιστοποίησε τη δημοσκόπηση: μέχρι το μεσημέρι οι εκλογείς έστελναν στο 2ο γύρο τους Α. Καράβολα και Π. Κοσιώνη. Οι άμεσα ενδιαφερόμενοι το έμαθαν. Τότε η πλευρά Καράβολα διάλεξε τον εύκολο αντίπαλο μεταγγίζοντας του όσες δικές της ψήφους θα τον έστελναν στο 2ο γύρο. Το αίσχος αποκαλύφθηκε την άλλη μέρα τόσο από τον τότε βουλευτή του ΠΑΣΟΚ Α. Χρυσανθακόπουλο όσο και από στελέχη της ΠΑΣΚΕ και του ΠΑΣΟΚ. Όμως, ήταν ήδη αργά για τον Π. Κοσιώνη. Η τελική εκλογή Φλωράτου δείχνει πως οι εκλογείς τιμώρησαν αυτούς που αλλοίωσαν τα αποτελέσματα, ωστόσο δεν αλλάζει το γεγονός πως κάποιοι απατεώνες που παριστάνουν τους γκαλοπατζήδες επέδρασαν πάνω στην κοινή γνώμη.
***
Απ' όλα τα παραπάνω γίνεται, νομίζουμε, φανερό πως οι έννοιες «δημοσκόπηση» και «αξιοπιστία» ακολουθούν μάλλον αντίθετους δρόμους. Δεν είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε πόσες από τις δημοσκοπήσεις είναι προϊόν επιστημονικής έρευνας και πόσες επιχείρηση εκμαυλισμού συνειδήσεων. Δεν θα κάνουμε εύκολους αφορισμούς και γενικεύσεις. Ωστόσο, αυτό το σημείωμα θα έχει πετύχει το στόχο του αν τις επόμενες ανακοινώσεις δημοσκοπήσεων υπάρξουν κάποιοι που δεν θα τις καταπιούν αμάσητες.