Η στρατηγική κυριαρχία της υπερδύναμης απειλείται, ο κόσμος αλλάζει ξανά

Ο πρόεδρος των ΗΠΑ ανακοίνωσε την περασμένη βδομάδα τον προϋπολογισμό που θα προτείνει στο κογκρέσο για το 2008. Προβλέπει ιλιγγιώδεις στρατιωτικές δαπάνες (700 δισ. δολάρια, το ένα τρίτο των οποίων θα πάει στους δύο πολέμους σε Ιράκ και Αφγανιστάν), πραγματική μείωση δαπανών για την υγεία, περικοπές στα εκπαιδευτικά βοηθήματα, αύξηση των φοροαπαλλαγών για τις εταιρίες και τους υψηλόμισθους, και ως επακόλουθο όλων αυτών περαιτέρω αύξηση του ελλείμματος που αναμένεται να φτάσει τα 244 δισ. δολάρια. Το ποσό αυτό είναι τεράστιο ακόμα και για τα δεδομένα της οικονομίας των ΗΠΑ. Στα έξι χρόνια του ως πρόεδρος, ο Μπους κατόρθωσε να μετατρέψει το πλεόνασμα που παρέλαβε από τον Κλίντον σε αβυσσαλέο έλλειμμα.
Όμως οι ΗΠΑ έχουν ένα πολύ απλό τρόπο να καλύπτουν κάθε χρόνο το έλλειμμά τους. Τυπώνουν... δολάρια. Θα πείτε, αυτό δεν μπορεί να το κάνει κάθε κυβέρνηση; Να τυπώσει «χαρτί», αφού ελέγχει την κεντρική της τράπεζα; Θεωρητικά ναι. Αλλά όταν επιχειρείται, οδηγεί μαθηματικά σε κατρακύλα την οικονομία και σε πτώχευση τη χώρα, όπως συνέβη σε δεκάδες τριτοκοσμικές χώρες. Οι μηχανές τυπώνουν αβέρτα τοπικό νόμισμα για να πληρωθούν μισθοί, ο πληθωρισμός του νομίσματος οδηγεί σε πληθωρισμό τιμών και μισθών και τον επόμενο χρόνο η κυβέρνηση βρίσκεται εκεί που είχε ξεκινήσει, με νέα ανάγκη για ρευστό, μόνο που αυτή τη φορά έχουν προστεθεί μερικά μηδενικά στο χαρτονόμισμα. Επιπλέον, αυτονόητο είναι, με τα πληθωρικά χρήματα δεν αγοράζονται εισαγόμενα προϊόντα, ίσα ίσα ο πληθωρισμός οδηγεί το εθνικό νόμισμα σε ισόποση ή και μεγαλύτερη ποσοστιαία υποτίμηση. Θυμηθείτε την Ελλάδα τη δεκαετία του '80 που έβλεπε κάθε χρόνο τη δραχμή της να υποχωρεί δραστικά έναντι του δολαρίου και τα εισαγόμενα προϊόντα να γίνονται όλο και πιο ακριβά.
Ανοίγει παρένθεση. Σε άλλες περιπτώσεις, οι φτωχές χώρες, υπό την πίεση του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου έχουν ακολουθήσει -εξίσου ανεπιτυχώς- τον αντίθετο δρόμο. Καθήλωση των μισθών, δραστική μείωση των δημόσιων δαπανών και ιδιωτικοποιήσεις, ώστε να μειωθούν τα ελλείμματα και να μην υπάρξει ανάγκη για πληθωρικό χρήμα, με στόχο τη «σταθεροποίηση» της οικονομίας και την προσέλκυση ξένων επενδύσεων. Έτσι μειώνεται ο πληθωρισμός και παράλληλα εισρέει ξένο «σκληρό» νόμισμα. Μόνο που στις περισσότερες περιπτώσεις αυτός ο «εναλλακτικός» δρόμος οδηγεί σε κοινωνική εξαθλίωση, ταραχές και ανατροπή της κυβέρνησης που τον επιλέγει. Οπότε πάλι από την αρχή. Κλείνει η παρένθεση.

Στο φουλ το νομισματοκοπείο
Από το φαύλο κύκλο «τυπώνω χρήματα για να καλύψω τα ελλείμματα - χάνει την αξία του το νόμισμά μου» είχαν ως πρόσφατα ξεφύγει οι ΗΠΑ χάρη σε μια καίρια διαφοροποίησή τους από τις υπόλοιπες χώρες: Το δικό τους νόμισμα είναι περιζήτητο. Οι κυβερνήσεις είναι πρόθυμες να δημιουργήσουν συναλλαγματικό απόθεμα σε δολάρια (ενώ καμιά δεν έχει δείξει προθυμία να δημιουργήσει απόθεμα -για παράδειγμα- σε λεκ Αλβανίας ή γουόν Βόρειας Κορέας). Καθώς οι κυβερνήσεις και οι τραπεζίτες αγοράζουν και αποθηκεύουν δολάρια αντισταθμίζουν το γιγαντιαίο εμπορικό έλλειμμα των ΗΠΑ και επιτρέπουν στην αμερικανική κυβέρνηση να τυπώνει νέο χρήμα χωρίς να προκαλεί ανάλογο πληθωρισμό ή υποτίμηση. Επίσης, οι ξένοι ιδιώτες, είναι με τη σειρά τους πρόθυμοι να επενδύσουν στις ΗΠΑ, οπότε ξανά επιστρέφουν εκεί τα δολάρια, προσφέροντας ανάπτυξη και εργασία.
Όλα όμως έχουν ένα όριο. Το διπλό έλλειμμα των ΗΠΑ (προϋπολογισμού και εμπορικό στις συναλλαγές με τις τρίτες χώρες) κάνει κάποιους κεντρικούς τραπεζίτες να διαβλέπουν ότι μακροπρόθεσμα η αποταμίευση μόνο σε δολάρια είναι επικίνδυνη. Εξάλλου, εκεί που κάποτε υπήρχαν πέντε - δέκα ισχυρά νομίσματα, τώρα δίπλα στο δολάριο εμφανίζεται ένα μόνο διεθνές και εξαιρετικά αξιόπιστο νόμισμα, το ευρώ. Η έκδοση του οποίου μάλιστα δεν είναι στα χέρια κάποιων κυβερνήσεων αλλά μιας πολύ αυστηρής κεντρικής τράπεζας που κύριο στόχο έχει τη μείωση του πληθωρισμού και το μηδενισμό των κρατικών ελλειμμάτων (και συνακόλουθα, την ισχυροποίηση του νομίσματος). Απόδειξη ότι τα τελευταία 4 έτη από κει που 1 ευρώ ισοδυναμούσε (στα χειρότερά του) με 0,8 δολάρια, τώρα ισοδυναμεί με 1,3. Δηλαδή, το δολάριο έχει υποτιμηθεί έναντι του ευρώ 60% και ισόποση είναι η ζημιά όσων τραπεζών, κυβερνήσεων και ιδιωτών (πχ. των πάμπλουτων Αράβων πετρελαιάδων) αποταμίευαν μόνο σε δολάρια... Σταδιακά λοιπόν, όλοι αυτοί ξεφορτώνονται δολάρια και αγοράζουν ευρώ, μετατρέποντας έστω μέρος των συναλλαγματικών τους διαθεσίμων σε ευρωπαϊκό νόμισμα. Αποτέλεσμα: Μειώνεται η διεθνής ζήτηση σε δολάρια, ανακόπτεται το ρεύμα επιστροφής δολαρίων στις ΗΠΑ, γίνεται όλο και πιο δύσκολη η κάλυψη του εμπορικού ελλείμματος της χώρας, μεγαλώνουν οι ανάγκες δανεισμού και τα επιτόκια με τα οποία δανείζεται η κεντρική κυβέρνηση, τυπώνονται περισσότερα δολάρια για να καλυφθεί η διαφορά, υποτιμάται ακόμα περισσότερο το αμερικανικό νόμισμα και πάει λέγοντας. Ήδη, από τον περασμένο Μάρτιο η κεντρική τράπεζα των ΗΠΑ σταμάτησε να δημοσιοποιεί στατιστικά για την κυκλοφορία του αμερικανικού νομίσματος, σε μια προσπάθεια (ισχυρίζονται διάφορες πηγές) να κρατηθεί μακριά από την κοινή γνώμη η ακατάσχετη εκτύπωση νέων δολαρίων (δύο τρισ. δολάρια μέσα στο 2006), γιατί κάτι τέτοιο θα έκανε την οικονομία να χάσει την εμπιστοσύνη της στο αμερικανικό νόμισμα. 

Οι ισορροπίες αλλάζουν ξανά;