A' MEPOΣ

   Καταρχήν πρέπει να τονιστεί ότι τα διδακτικά βιβλία γράφτηκαν με βάση
τα Αναλυτικά Προγράμματα Σπουδών (Α.Π.Σ.) και το Διαθεματικό Ενιαίο
Πλαίσιο Προγραμμάτων Σπουδών (Δ.Ε.Π.Π.Σ.), όπως αυτά εκδόθηκαν στην
Εφημερίδα της Κυβερνήσεως το 2003 (ΦΕΚ, τέχος Β', αρ. φύλλου
303/13-03-03). Τα νέα Α.Π.Σ. και τα νέα βιβλία που από φέτος
χρησιμοποιούνται στα Δημοτικά διαφοροποιούνται σαφώς από τα προγενέστερα
σε βαθμό που κάποιοι να μιλούν ακόμη και για εκπαιδευτική μεταρρύθμιση.

Αλλαγές στη στοχοθεσία
   Γενικά στα νέα ΑΠ και βιβλία, οι στόχοι περιγράφονται πολύ σαφέστερα
από ότι στα παλιά. Ενδεικτικό είναι ότι η στοχοθεσία κάθε διδακτικού
αντικειμένου (λ.χ. Ιστορία) διακρίνεται σε:
· γενικούς σκοπούς διδασκαλίας του γνωστικού αντικειμένου στο Δημοτικό
(ΔΕΠΠΣ)
· ειδικούς σκοπούς κατά βαθμίδα-τάξη σχολικής εκπαίδευσης, οι οποίοι
αφορούν σε επιδιωκόμενες γνώσεις, στάσεις και αξίες (ΑΠΣ)
· διδακτικούς στόχους ανά θεματική ενότητα (π.χ. Γλώσσα Ε' τ.) ή ανά
μάθημα (Ιστορία Ε' τ.) (Βιβλία Δασκάλου).
   Αυτή η σαφής, βήμα προς βήμα οριοθέτηση στόχων δίνει τη δυνατότητα
στον ενημερωμένο εκπαιδευτικό να γνωρίζει με ευκρίνεια σε ποια
κατεύθυνση πρέπει να κινηθεί, τι ακριβώς επιδιώκει σε κάθε γνωστικό
αντικείμενο, σε κάθε τάξη, σε κάθε ενότητα.
   Τελικός πάντοτε αποδέκτης είναι ο μαθητής σαν ενεργό αλλά και
αυτόνομο μέλος της κοινωνίας. Τελικός δηλαδή στόχος είναι η καλύτερη
κοινωνικοποίηση και ένταξη του μαθητή, να μπορεί ο μαθητής να λειτουργεί
αποτελεσματικά. Διαβάζω χαρακτηριστικά από το Α.Π.Σ. (ΦΕΚ 303/2003, σελ.
3748):
   Σύμφωνα με το γενικό σκοπό της διδασκαλίας του μαθήματος της Γλώσσας,
ο μαθητής επιδιώκεται να μάθει να χειρίζεται όσο το δυνατόν καλύτερα την
ελληνική γλώσσα: να την καταλαβαίνει, να την ομιλεί, να τη διαβάζει, να
τη γράφει με άνεση, ώστε να συμμετέχει ενεργά στη σχολική ζωή και την
ευρύτερη κοινωνία.
   Παράδειγμα από τη Γλώσσα (Γλώσσα Ε' τάξης, Τετρ. Εργ. 1, σελ. 22)
   Τα παλιά βιβλία στοχεύουν εν γένει στην ανάπτυξη του προφορικού και
γραπτού λόγου, χωρίς όμως να συνδέουν την κατανόηση και παραγωγή λόγου
με την περίσταση και τις συνθήκες επικοινωνίας.
   Τα νέα βιβλία συνδέουν το λόγο με την περίσταση επικοινωνίας, δηλ
ποιος μιλάει ή γράφει, σε ποιον, για ποιο σκοπό, με τι θέμα, πού, πότε.
Στην παραγωγή λ.χ. λόγου από το μαθητή, δεν του ζητάμε πια στα καλά
καθούμενα να γράψει μια έκθεση με θέμα «Ένα ταξίδι που έκαναΣ, αλλά μετά
από επεξεργασία κειμένων για τη Ντίσνεϋλαντ και άλλες φανταστικές
πόλεις, του ζητάμε να Ιφτιάξει μια ιστορία με ένα φανταστικό ταξίδι και
πρωταγωνιστή τον Πινόκιο και τον ίδιο, να την εικονογραφήσει και να την
παρουσιάσει στην τάξη. Του δίνουμε συννεφάκια-κατευθύνσεις για το τι
πρέπει να περιλαμβάνει στο γραπτό του έτσι ώστε αυτό να είναι
αποτελεσματικό: πότε έγινε το ταξίδι, πού, τι έγινε εκεί, ποιοι πήραν
μέρος, πώς έγιναν τα πράγματα (σειρά
γεγονότων), γιατί έγιναν έτσι (αιτίες), τι έγινε μετά (συνέπειες),
σκέψεις και συναισθήματα.
   Τέτοιες αλλαγές στους στόχους συνεπάγονται τουλάχιστον αλλαγές στα
περιεχόμενα, αφού αυτά υλοποιούν τους εκάστοτε
στόχους, και στους τρόπους αξιολόγησης αφού μέσω αυτών ελέγχουμε αν και
κατά πόσο πετύχαμε τους στόχους μας.
   Διαβάζω από το Α.Π.Σ., σελ 374. Oι στόχοι αποτελούν τις
κατευθυντήριες γραμμές για το σχεδιασμό και τη διαμόρφωση των
περιεχομένων των διδακτικών αντικειμένων αλλά και των διαδικασιών
ελέγχου της επίτευξης των εκπαιδευτικών σκοπών.

Αλλαγές στα περιεχόμενα
   Ας δούμε πώς η αλλαγή στόχων επηρεάζει τα περιεχόμενα.

Παράδειγμα από τη Γλώσσα
   O στόχος είναι η γλώσσα να γίνει πιο λειτουργική για το μαθητή
(μιλάμε λ.χ. για λειτουργική γραμματική) και η χρήση της πιο
αποτελεσματική. Διαφοροποιούνται λοιπόν ανάλογα και τα περιεχόμενα στα
βιβλία της Γλώσσας.
   Τα παλιά βιβλία περιέχουν σχεδόν αποκλειστικά λογοτεχνικά κείμενα (τα
οποία κατά κανόνα χρησιμοποιούν τον αναφορικό λόγο, περιγραφή,
αφήγηση.). Τα νέα βιβλία αντίθετα περιέχουν διάφορα είδη κειμένων:
· ανακοινώσεις, αφηγηματικά, περιγραφικά, πραγματολογικά κείμενα
(αναφορικός λόγος) αλλά και
· προσκλήσεις, ερωτήσεις, παρακλήσεις, οδηγίες, συνταγές,
επιχειρηματολογικά κείμενα (κατευθυντικός λόγος).

Παράδειγμα από τα Μαθηματικά
   Τα παλιά βιβλία Μαθηματικών της Α' τάξης στόχευαν στη διδασκαλία των
αριθμών ως το 20 και τη διενέργεια πράξεων, κυρίως πρόσθεσης, αφαίρεσης
και πολλαπλασιασμού μέσα στην εικοσάδα. O σημαντικότερος στόχος ήταν η
κατάκτηση από τα παιδιά της υπέρβασης της δεκάδας. Τα νέα βιβλία όμως
στοχεύουν στη διδασκαλία των αριθμών ως το 100 και τη διενέργεια πράξεων
(κυρίως απλών προσθέσεων και αφαιρέσεων) μέσα στην εκατοντάδα. Η ύλη
επομένως της Α' τάξης αυξήθηκε σημαντικά, ή αλλιώς, όπως χαρακτηριστικά
ειπώθηκε, τα Μαθηματικά κατέβηκαν κατά μία τάξη.

Αλλαγές στην οργάνωση-διάρθρωση της ύλης
   - Στα περισσότερα μαθήματα η διδακτέα ύλη οργανώνεται σε θεματικές
ενότητες και όχι σε κεφάλαια. Καταργούνται συνεπώς τα μονόωρα ή δίωρα
μαθήματα, ιδιαίτερα στις μεγάλες τάξεις. Στη Γλώσσα λ.χ., τα βιβλία της
Στ' Δημοτικού, περιλαμβάνουν 17 θέματα. Κάθε θέμα προβλέπεται να
καλυφθεί σε 8-12 διδακτικές ώρες.
   -Προτείνεται η οριζόντια διασύνδεση μεταξύ των μαθημάτων της τάξης, η
επεξεργασία δηλαδή ενός θέματος, π.χ. διατροφή
(Βιβλίο Γλώσσας Στ' τάξης, τ.1), μέσα από διάφορα μαθήματα με
διαθεματικές δραστηριότητες.
   -Προβλέπεται η εκπόνηση σχεδίων εργασίας που άπτονται των στόχων
πολλών μαθημάτων. Στο ΒτΔ της Μελέτης Περιβάλλοντος της Δ' τάξης, σελ
102-109, προτείνεται project με θέμα Πώς οργανώνουμε μια εκδήλωση για
τον πολιτισμό: Δημοτικά τραγούδια, κάλαντα περιοχών της Ελλάδας. Στο
βιβλίο επεξηγούνται οι στόχοι, οι φάσεις υλοποίησης του σχεδίου και η
διαθεματική εξακτίνωσή του (Ιστορία, Γεωγραφία, Γλώσσα, Μαθηματικά,
Αισθητική Αγωγή, Φυσική Αγωγή).

Αλλαγές στην διδακτική μεθοδολογία
   Στα νέα βιβλία αλλά και στα ΔΕΠΠΣ και ΑΠΣ, προτείνονται και
ενθαρρύνονται μια σειρά από μεθοδολογικές προσεγγίσεις περισσότερο ή
λιγότερο απομακρυσμένες από το πνεύμα της παραδοσιακής διδασκαλίας.
· Διερεύνηση, πειραματισμός και ανακάλυψη από τον ίδιο το μαθητή.
Σταδιακά, ο μαθητής μαθαίνει να κατακτά τη γνώση μόνος του, μαθαίνει
δηλαδή «πώς να μαθαίνειΣ. Oι πειραματισμοί που αναφέρονται στα Βιβλία
των Μαθηματικών και της Φυσικής όλων των τάξεων αποτελούν απτό
παράδειγμα.
· Επισκέψεις πεδίου: επίσκεψη στο φυσικό ή ανθρωπογενές περιβάλλον για
να παρατηρήσουμε, να αντλήσουμε πληροφορίες, να «εργαστούμεΣ επί τόπου
πάνω σε ένα θέμα κ.λ.π. Στο βιβλίο λ.χ. της Μελέτης της Γ' τάξης
προτείνεται επίσκεψη στο Δημαρχείο της πόλης μας ή στο Κοινοτικό γραφείο
του χωριού.
· Επιδείξεις με τη χρήση κατάλληλου εποπτικού υλικού: slides,
βιντεοταινίες, CD-ROM, χρήση ηλ. υπολογιστή, Ίντερνετ, φωτογραφίες,
προπλάσματα, εφημερίδες, περιοδικά κ.λ.π.
· Συζήτηση-διάλογος των μαθητών σε ομάδες μεταξύ τους, ή στην τάξη με το
δάσκαλο
· Εργασία των μαθητών σε ομάδες ή σε ζευγάρια. Χαρακτηριστικό το σύμβολο
που υπάρχει λ.χ. στο Βιβλίο Μαθηματικών της Ε' τάξης σελ. 22: εικόνα με
παιδιά και δάσκαλο που συζητούν. Το σύμβολο συμπληρώνεται από την
επεξήγηση: Συζητάμε στην τάξη για τη στρατηγική που μπορούμε να
ακολουθήσουμε για να λύσουμε το πρόβλημα.
· Παιχνίδια ομαδικά, λεκτικά, κινητικά, μίμησης, κατασκευών, επιτραπέζια
κ.λ.π.
   Στο Τετράδιο Εργασιών Ιστορίας της Γ' τάξης, σελ. 8 προτείνεται λ.χ.
η κατασκευή στην τάξη του κουτιού της Πανδώρας, των συμφορών και της
ελπίδας. Στη συνέχεια τα παιδιά, προτείνουν ατομικά ή ομαδικά
(συζήτηση-διάλογος σε ομάδες και στην τάξη) ελπιδοφόρες λύσεις που θα
απαλλάξουν τους ανθρώπους από κάθε συμφορά. Στη σελίδα 9 του ίδιου
βιβλίου προτείνεται ομαδικό λεκτικό παιχνίδι ερωτήσεων: ένα παιδί βάζει
στο νου του ένα θεό. Τα άλλα παιδιά του κάνουν ερωτήσεις, για να τον
βρουν. Αυτό απαντά με ΝΑΙ/OΧΙ.
   Oι παραπάνω μεθοδολογικές προσεγγίσεις μπορούν να εφαρμόζονται μόνες
τους η καθεμιά ή συνδυασμένες μεταξύ τους, ανάλογα με τις επιλογές όλων
των εμπλεκόμενων στη διαδικασία της μάθησης.