εκδ. T. Xάλαρη 2006, σελ. 223

   Μετά την έκδοση των δύο πρώτων βιβλίων στη σειρά «Τα Κατοχικά» του κ. Δημητρίου Χάλαρη, του σημαντικότερου, κατά την ταπεινή μου γνώμη,
κοινωνικού πεζογράφου - ηθογράφου της πόλης μας, από την γέννηση της ως τις ημέρες μας, η σημαντική αυτή συγκομιδή συνεχίζεται με ένα ακόμη τόμο
«Τα Κατοχικά, Τόμος III».
   Στους δύο πρώτους τόμους των ΚΑΤOΧΙΚΩΝ, ο συγγραφέας, «βυθίζει την κάλαμο του», στο κατοχικό δράμα που έζησε η Ερμούπολη του 1941-1944. Τα
τελευταία χρόνια, η άλλοτε παραμελημένη Ερμούπολη έγινε βεντέτα της Ελληνικής Ιστοριογραφίας. Όμως, αυτή η τραγική περίοδος έχει αποκλειστεί από κείνους που ανακάλυψαν όψιμα την Ερμούπολη. Oι λόγοι είναι πολλοί. O πιο επιφανειακός είναι, πως η θέση των Ιστοριογράφων της πόλης, είναι εξ ορισμού «λογία», εστιάζει το φακό της στην πρόσκαιρη ακμή και τον βραχύβιο πλούτο της πόλης (1830-1890), όταν αυτή συμβόλιζε την πρωτοπορία και την ευμάρεια, του νέου ελληνικού κράτους που γεννιόταν εκ του μηδενός.
   O πιο ουσιαστικός λόγος ήταν, πως η ανάγκη να κλείσουν οι πληγές αυτής της μαρτυρικής περιόδου, επέβαλλε μια «ιδιότυπη» σιωπή. Κανείς δεν ήθελε να ξύσει το σοβά της Ιστορίας, για να ψηλαφηθεί εκείνη η ταραγμένη
περίοδος. Κανείς, εκτός από τον Δημήτρη Χάλαρη που τόλμησε να βάλει το
δάκτυλο στον «τύπο των ύλων». Εγχείρημα τρομερά δύσκολο, αλλά αναγκαίο,
αν φυσικά, έχουμε κάτι να διδαχτούμε από τους στίχους του Εθνικού μας
ποιητή, «ότι είναι Εθνικό το αληθές». Το επιχειρεί μάλιστα, όχι για να
ξύσει πληγές, αλλά με την επίγνωση ότι η ιστορία, όταν αποδίδεται επί τη
βάση δεδομένων και όχι «κατ' αρεσκεία» φανερώνει τις αληθινές διαστάσεις
των πραγμάτων και μας μαλακώνει ψυχικώς. Εν ολίγοις, οι δύο πρώτοι τόμοι
των Κατοχικών ήταν η ιστόρηση του κατοχικού δράματος της Σύρου, στις
αληθινές του διαστάσει, απεικονισμένο σχεδόν φωτογραφικά, λιτά και
απέρητα, από τους αυτόπτες μάρτυρες χωρίς μελλοδραματισμούς αλλά με δίψα
δικαιοσύνης. Η ιστόρηση αυτή χαρακτηρίζεται από ενότητα χώρου και
χρόνου. O χώρος είναι η Σύρα και ο χρόνος η κατοχή. Και τα δύο μαζί,
σκηνοθετούν ένα ιστορικό δράμα, που κεντρικό του στοιχείο είναι το
δρεπάνι της φοβερής ασιτίας, που επιφύλασσαν, για την Ερμούπολη,
Ιταλικές κατοχικές αρχές, και ιδίως από τον εγκληματία πολέμου Τζοβάννι
Ντούκα, που είχε ως αποτέλεσμα την εξόντωση του πληθυσμού της.
   Η Σύρα του 1941, δεν είναι πια το σταυροδρόμι της ανατολικής
Μεσογείου που ήταν απ' το 1830 ως το 1890, ούτε κυριολεκτικά (δηλ.
γεωγραφικά) ούτε μεταφορικά. Το πεπρωμένο της τότε αλλάζει δραματικά. Η
πόλη -δημιούργημα του 1821- που γεννήθηκε μεσ' τις φλόγες της
εθνεγερσίας κι αποτέλεσε το «Αραράτ», για τους κυνηγημένους Έλληνες, από
μαχαίρι του Τούρκου, βιώνει τώρα το δικό της «Γολγοθά». Περνάει τις πιο
φοβερές ώρες της Ιστορίας της. Η δυστυχία και ο θάνατος πλανιούνται
παντού, οι Συριανοί έχουν χάσει κάθε επαφή με αυτά που ονομάσουμε
«ανθρώπινο πολιτισμό», «επίγεια χαρά», «γήινη ύπαρξη».
   Το νησί που κάποτε ήταν μεταίχμιο δύο κόσμων σχοινοβατεί ανάμεσα στον
αφανισμό και τη γενοκτονία. Από τις 26.000 του πληθυσμού της, 6.000
περίπου φεύγουν στα γύρω νησιά. Oχτώ χιλιάδες (8.000) Συριανοί, το ένα
τρίτο του πληθυσμού, πέθαναν «εν λιμώ και κακοπαθείαις» όπως αναγράφεται
και στην μαρμάρινη στήλη που στήθηκε εις μνήμη των θυμάτων της κατο-χής
στο αλσύλιο του Αγίου Γεωργίου Ερμουπόλεως.
  O συγγραφέας, άνθρωπος με τεράστιο συναισθηματικό πλούτο, έχει
κρατήσει, σαν κομμάτι στο δικό του Αγιολόγιο την μνήμη εκείνων των ψυχών
και με κρυφό το συναξάρι τους, ανάβει «εσαεί» ακοίμητο κερί. Είναι
κυριολεκτικά ταμμένος να υπενθυμίσει στους συγχρόνους και τους νεώτερους
αυτό το μαρτύριο που τον πληγώνει και τον ίδιο ως τα σήμερα. Έχοντας
εκπληρώσει αυτό το χρέος με τους δύο πρώτους τόμους, με το συγκεκριμένο
τρίτο τόμο ο συγγραφέας εκτινάσσεται απ' τα στενά σύνορα της τοπικής
ιστοριογραφίας.
   Θα 'λεγα μάλιστα ότι χωρίς να εγκαταλείπει το χώρο που εξετάσει, απο
δύεται σε μια συστηματική και επίπονη προσπάθεια να τον εντάξει στο ευρύ
τερο γίγνεσθαι και στο ιστορικό περιβάλλον εκείνης της δύσκολης εποχής.
Σαλπάρει με πλοηγό την αντιστασιακή δράση των ελληνικών πλοίων και των
Ελλήνων ναυτικών στις συμμαχικές βάσεις του Αιγαίου και Μεσογείου.
Παρεμβάλλεται ένα καταπληκτικό φωτογραφικό ένθετο με τα πολεμικά μας
πλοία που έδρασαν στα φλογισμένα πελάγη εκείνη την περίοδο που
τεκμηριώνει το αναμφίλεκτο ερευνητικό ταλέντο του συγγραφέα και την
ικανότητά του να φέρνει στο φως σπάνια ντοκουμέντα. Το πολεμικό μας
ναυτικό μετά τις ένδοξες εξορμήσεις και τα τραγικά ολοκαυτώματα που του
επιφύλαξαν οι Γερμανικοί κεραυνοί, θα ανασυγκροτηθεί υπό την εποπτεία
της εξόριστης κυβέρνησης και θα δράσει έξοχα και εντατικότατα. Άλλα
πολεμικά μας σκάφη, συμβάλλουν αποφασιστικά στις αποβατικές επιχειρήσεις
της Σικελίας και της Ιταλικής Χερσονήσου και άλλα σκάφη -επιφανείας και
υποβρύχια- έγραψαν στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο, μερικές από
τις πιο ένδοξες σελίδες του πολεμικού μας ναυτικού που συνδέθηκαν με
άφταστους ηρωισμούς και θρυλικές θυσίες. Άμεσοι παράγοντες είναι όσοι
πολέμησαν. Σ' αυτούς ανήκει η τιμή και σε αυτούς δίνει κατεξοχήν το
λόγο, παραθέτοντας αποσπάσματα απ' όσα έγραψαν, είτε άμεσα, όπως
συμβαίνει στην περίπτωση του Παριανού ήρωα, Ηλία Περαντινού, είτε
έμμεσα.
   Πρόκειται για μια συγκλονιστική αφήγηση, την οποία δεξιοτεχνικά ο
συγγραφέας διασταυρώνει με γεγονότα, πολιτικές απόψεις, εκτιμήσεις και
συμπιλήματα Ελλήνων και ξένων, που βίωναν εκείνες τις φοβερές για την
ανθρωπότητα ώρες. Ώρες που κάθε νηφάλια, άγρυπνη και κυρίως αλώβητη από
πολιτικά πάθη και εμπάθειες Ελληνική συνείδηση συλλογιζόνταν και
προσπαθούσε να διακρίνει το πεπρωμένο του Ελληνισμού μέσα από την
καταιγίδα και πέρα από την πλατιά στροφή που έκανε στα χρόνια εκείνα η
ιστορία του κόσμου.
   Τον τελευταίο καιρό διάβασα και ξαναδιάβασα, την «κλασική δοκιμή» του
Σεφέρη, για τον Μακρυγιάννη. Πρόκειται για μια διάλεξη, που ο μετέπειτα
Νομπελίστας μας, έδωσε ακριβώς σε εκείνες τις βαριές για τον Ελληνισμό
ώρες, ακριβώς στον ίδιο χώρο, στο Ελληνικό Στρατόπεδο της Μέσης
Ανατολής, όπου βρισκόταν και ο ίδιος, ως μέλος διπλωματικής αποστολής.
Και ασυναίσθητα, χωρίς καμμιά επεξεργασία, μπαίνω σε ένα συσχετισμό
ανάμεσα στους δύο ήρωες, που αυτοβιογραφούνται, τον στρατηγό
Μακρυγιάννη, τον «αγωνιστή του '21, τον πρωτεργάτη της 3ης του Σεπτέμβρη
και τον κατάδικο των Στρατοδικείων του Όθωνα», που η φωνή του άρχισε να
μπαίνει δειλά και ψιθυριστά στην ελληνική ζωή, ακριβώς μετά την τραγωδία
της μικρασιατικής καταστροφής και τον Καπετάν Περαντινό, «τον
μπουρλοτιέρη του 41-45, τον ήρωα των θαλασσών, τον ήρωα της Εθνικής
Αντίστασης»Ι που τον γνωρίζω, σήμερα 60 χρόνια μετά και παίρνει τον
δρόμο της καρδιάς μου, χάρη στην έξοχα επιμελημένη προσπάθεια του
Δημητρίου Χάλαρη, να μεταγράψει και να δώσει στο χαρτί, σαν μια σελίδα
πυκνού χειρόγραφου, «ενός κατεβατού», χωρίς καμμιά διακοπή, την αφήγησή
του, για τις ωραίες και λαμπρές στιγμές, της ηρωικής εποποιίας εκείνης,
ίσως και για τα λάθη της, που προκάλεσαν θλιβερές παρενθέσεις, δίνοντας
την ευκαιρία στον αναγνώστη να τα συνεκτιμήσει, για να σχηματίσει την
πραγματική εικόνα των συνθηκών και των γεγονότων αυτής της περιόδου. O
καθένας τους εκπροσωπεί μια εποχή, ο Μακρυγιάννης το 1821, ο Περαντινός
το 1941. O βίος του Μακρυγιάννη (γεννήθηκε στα 1797 και πέθανε στα
1864), είναι ένα μεγάλο κομμάτι της ζωής των Ελλήνων στα εξήντα πρώτα
χρόνια του προπερασμένου, πια, αιώνα. Η ζωή και η δράση του Περαντινού
αγκαλιάζει όλο το μήκος του επόμενου αιώνα.
   Και οι δύο τους, με τα απομνημονεύματά τους, αντιδρούν «βιωματικοί»
απέναντι στα γεγονότα που είδαν και έζησαν. Όμως, και των δύο η ιστορία,
είναι κάτι περισσότερο από μια ιστορία γεγονότων, είναι η ιστορία
συναισθημάτων του λαού στις δύο μεγάλες αυτές στιγμές του, που χωρίς
καμμιά υπερβολή αποτελούν ιστορική συνέχεια. Η Επανάσταση των Ελλήνων,
είναι απ' τα κόκαλα βγαλμένη. Δεν είναι μόνο πολεμικό αλλά και
πνευματικό γεγονός και γι' αυτό συνεχίζεται με το έπος του 40. «Τα
ιστορικά γεγονότα δεν σταματούν στα χρονολογικά ορόσημα που βλέπουμε
στις φυλλάδες της ιστορίας». Και οι δυο ήρωες είναι «ψυχές μορφωμένες»
και η μόρφωσή τους αυτή, που ξεδιπλώνεται μέσα από τα «απομνημονεύματά
τους», αποτελεί την ψυχική περιουσία μιας φυλής παραδομένης, για αιώνες
από γενιά σε γενιά.
   Όπως προαναφέρουμε, ο Δημήτρης Χάλαρης, με το ανά χείρας πόνημα,
κάνει ένα άλμα από την τοπική περιφερειακή ιστοριογραφία και μάλιστα
αψηφά, τα διαχωριστικά όρια μεταξύ της ιστορικής έρευνας και της
λογοτεχνίας. Είναι μια εργασία συνθεμένη από ζωντανό υλικό της έρευνάς
του, αλλά και από μια συστηματική εποπτεία και αναπαράσταση, γεγονότων
και κρίσεων και αξιολογήσεων, που έγιναν «εν θερμώ», από τους
πρωταγωνιστές της περιόδου εκείνης, ανασυρμένα από το βάθος της μνήμης
και του παρελθόντος σαν να θέλει να διαφυλάξει από την λήθη και να τα
ανακαλέσει όταν το απαιτήσουν οι περιστάσεις. Πρόκειται για την
τοιχογραφία μιας περιόδου ιδιόρρυθμης και αμφιλεγόμενης.
   Και πράγματι, το κεφάλαιο της νεοελληνικής ιστορίας που ο τίτλος του
είναι «Μέση Ανατολή», είναι από τα πιο αμφιλεγόμενα κεφάλαια της
ιστορίας μας. Και από τα πιο ιδιόρρυθμα. Καλύπτει μια περίοδο τριών ετών
και τριών μηνών, από τον Ιούνιο 1941 ως το Σεπτέμβριο 1944. Για τον
γεωγραφικό χώρο που ονομάζεται Ελλάς, ήταν η περίοδος της εχθρικής
κατοχής. Το Ελληνικό Κράτος, αφού έπεσε και η Κρήτη, δεν είχε πια δική
του γη. Είχε καταφύγει, εξόριστο, σε ξένες χώρες. Oι ένοπλες δυνάμεις
του, όσες είχαν διασωθεί ή όσες συγκροτήθηκαν εξ υπαρχής, είχαν τις
βάσεις τους στη Μέση Ανατολή, προπάντων στην Παλαιστίνη, την Αίγυπτο και
τον Λίβανο, με κλιμάκια και στη Συρία ή και αλλού. Ξεκινώντας από τις
βάσεις αυτές, έδρασαν στη Δυτική Έρημο, την Τύνιδα, την Ιταλία, στα
πελάγη, όχι μόνο στη Μεσόγειο αλλά και στη Μάγχη και τον Ατλαντικό
Ωκεανό, καθώς και στους «αιθέρες», επάνω από την ίδια την σκλαβωμένη
Ελλάδα, επάνω από τη Μεσόγειο και την Ιταλία. Το αμφιλεγόμενο κεφάλαιο
της ιστορίας μας, που ο τίτλος του είναι «Μέση Ανατολή», είναι μια
εποποιία από τις ωραίες του Ελληνικού Έθνους. Περιέχει, ίσως και λάθη
και μαύρες σελίδες, αλλά πιο πολλές είναι οι φωτεινές και λαμπρές, που
το γαλανόλευκο χρώμα τους το έκαμε ακόμα πιο καθαρό το διάσπαρτο επάνω
τους αίμα των ηρώων. Ας μη λησμονούμε άλλωστε πως εκεί στη Μέση Ανατολή
δεν «συνεχίζεται απλά ο Πόλεμος». Κρίνεται κρέμεται, κυριολεκτικά, σε
μια κλωστή το μεταπελευθερωτικό καθεστώς, σ' όλες του τις εκφάνσεις.
Στην κορφή του παγόβουνου, το πολιτειακό αλλά και ο ρόλος των μεγάλων
δυνάμεων στην μεταπολεμική Ελλάδα, θέση των παλαιών κομμάτων αλλά των
αντάρτικων ομάδων. Ζητήματα που θα καθορίσουν εν πολλοίς την πορεία της
πατρίδας στα χρόνια που θ' ακολουθήσουν την απελευθέρωση. Σε αυτές τις
ταραγμένες περιόδους, σε ιστορικές περιοχές απόκρημνες, όπως το συνέδριο
του Λιβάνου, εστιάζει τον πολυπρισματικό φακό του, ο συγγραφέας, έχοντας
υπόψη, πως, «κανένα φως δεν μπορεί να φωτίσει αληθινά, την περίοδο
εκείνη των ηρωισμών και των θλιβερών σελίδων, αν δεν διαθλαστεί και δεν
αποδώσουν οι ακτίνες του τα χρώματα της ίριδας. Κάθε μονόχρωμη σελίδα
είναι εσφαλμένη.
   Εν κατακλείδι, ο κ. Χάλαρης, «γράφει ιστορία». Και μάλιστα, σε
καιρούς εθνικών ισολογισμών και ανατροπών που συντελούνται ενόψη και της
αστάθειας, της περιβόητης παγκοσμιοποίησης. Και για ν' αποκτήσει
δραστικότητα η Ιστορία, οφείλει να αναπλάθει τα δεδομένα, διαμορφώνοντας
συνειδήσεις ικανές να μετάσχουν παραγωγικά στις ζυμώσεις της νέας
οικουμενικής πραγματικότητας χωρίς να αφαιρεθούν απ' τα ριζώματα της
ελληνικής παράδοσης. Με λίγα λόγια να συμμετέχουμε δημιουργικά στην
Ιστορία. O κ. Χάλαρης έρχεται να καταθέσει με το παρόν έργο του, τον
«οβολό» του στην προσπάθεια αυτή. Εμείς τον ευχαριστούμε που με τις
προλογικές αυτές γραμμές μας έδωσε την ευκαιρία να εκφράσουμε την
ευγνωμοσύνη μας.

KΩNΣTANTINOΣ AΠEPΓHΣ
Δικηγόρος - Δημοσιογράφος