O Εμπειρίκος πέθανε το 1975. Είναι η εποχή που αρχίζουν να
εμφανίζονται τα βιβλία του Τέου Ρόμβου: O Τέος Ρόμβος παρουσιάστηκε σαν
η συνέχεια του Εμπειρίκου, αλλά δεν έχει καμιά λογοτεχνική σχέση με τον
Εμπειρίκο. O Εμπειρίκος χρησιμοποιεί, εντέχνως, την καθαρεύουσα, ενώ ο
Ρόμβος γράφει στην τρέχουσα δήθεν - δημοτική, και, ενίοτε, καταφεύγει
στα φλοράδικα της σύγχρονης νεολαίας. Oι μεγάλοι πορνογράφοι είναι,
συχνότατα, κουραστικοί κυρίως, ο Καζανόβα και ο Ντε Σαντ. O Εμπειρίκος
δεν ένιωσε αυτό το επικίνδυνο φαινόμενο. Γι' αυτό δέχτηκε, μεταθανατίως,
την επίθεση κάποιου άθλιου υφηγητή της Θεσσαλονίκης. Όλως αντιθέτως, ο
Τέος Ρόμβος γλιστράει με μαεστρία μέσα στα λυρικότατα κείμενά του
ορισμένες (εξ ίσου λυρικότατες) ερωτικές σκηνές, που άλλοτε γεμίζουν μια
παράγραφο, και, άλλοτε εκτείνονται σε δυο-τρεις σελίδες.
ΗΛΙΑΣ ΠΕΤΡOΠOΥΛOΣ, ΚOΥΡΑΔOΚOΦΤΗΣ

   Αυτά έγραφε ο Ηλίας Πετρόπουλος και θα συνεχίσω με τον Ηλία όχι μόνο γιατί ήταν ο μέντορας της παρέας μας, όταν ήμουνα στα 17 μου, αλλά γιατί ο Πετρόπουλος δεν θα αφιέρωνε ένα ολόκληρο κεφάλαιο για τον Ρόμβο αν δεν
πίστευε ότι ο Τεό είναι ένας μεγάλος συγγραφέας. «Αγνοώ γιατί οι εκδότες αποφεύγουν τα πεζογραφήματα τον Τέου Ρόμβου» -γιατί τότε ο Ρόμβος αντιμετώπιζε πρόβλημα ακόμα και να βρει εκδότη- «Υφίστανται για το έργο του μερικές σύντομες κριτικές: του έντιμου Νίκου Ντόκα και του μακαρίτη Κώστα Σταματίου (αμφότερες του 1988). Επακολούθησαν κάποιοι άλλοι
βιβλιοπαρουσιαστές (η Μαρία Κατεργάρη, ο Κώστας Βούλγαρης και ορισμένοι ανώνυμοι). Αναφέρω τα ονόματά τους για να τους τιμήσω. Ωστόσο, οι άνθρωποι που εξαρχής αγάπησαν τον Τεό Ρόμβο, και πρώτοι τον παρουσίασαν, είναι ο Λεωνίδας Χρηστάκης και ο Πάνος Κουτρουμπούσης. Και θα προσθέσω κάτι ακόμη, που έχω δηλώσει: Αυτοί που θα επιζήσουν δεν είναι οι νεκροθάφτες κριτικοί, αλλά οι Ποιητές και οι Πεζογράφοι. O Τέος Ρόμβος, εδώ και λίγα χρόνια, απεσύρθη στην Άνω Σύρο. Oι κριτικοί μας νομίζουν (ή ελπίζουν) πως τον έχουν πληγώσει θανάσιμα. Τους πληροφορώ ότι ο Τέος Ρόμβος εγκατέλειψε την Αθήνα των κλικαδόρων, κουβαλώντας μαζί του το ασίγαστο πάθος του και το αξιοθαύμαστο ταλέντο του. Και εκεί, στην απομόνωσή του, γύρισε με τα πόδια (επί τρία χρόνια) τη Σύρο, τραβώντας χιλιάδες φωτογραφίες όλων των χαραγμάτων που ανακάλυψε - αυτό είναι το θέμα του βιβλίου που φέρει τον τίτλο: «Ίχνη, η Φωνή της Πέτρας».
   Εγώ τον Τέο Ρόμβο τον γνώρισα στη μεταπολίτευση, το 1975, στο
βιβλιοπωλείο του στην οδό Κωλέττη στα Εξάρχεια, στο περίφημο Octopus. To
Octopus ήταν το πρώτο βιβλιοπωλείο της αμφισβήτησης που φτιάχτηκε στην
Ελλάδα, αφού από τα χρόνια της χούντας υπήρχαν αριστεροί, ακροαριστεροί
και αναρχικοί εκδοτικοί οίκοι, περιοδικά και εφημερίδες, αλλά κανένα
βιβλιοπωλείο.
   Στο Octopus μαζεύονταν εκτός από αμφισβητίες, άνθρωποι περιθωριακοί
και μοναχικοί που αποκτούσαν εκεί μια κοινωνικότητα, πρωτοπόροι
καλλιτέχνες αλλά και άτομα που έψαχναν ένα χώρο ελευθερίας, ο οποίος
χωρίς υπερβολή μπορεί να έπαιζε και κάποιο ρόλο, αν όχι θεραπευτικό,
τουλάχιστον ανακουφιστικό. To Octopus γρήγορα έγινε ένας χώρος άνθισης
παράξενων ιδεών και σουρεαλιστικών ή ντανταϊστικών χειρονομιών. Υπήρχε
μια ατμόσφαιρα κοινοβιακή, ερωτική, εξεγερσιακή και μπιτνίκικη. Η βασική
ιδέα που διαπερνούσε όλους μας, που μας έδινε ζωντάνια και δυναμική ήταν
το αίτημα για την απελευθέρωση της καθημερινής ζωής εδώ και τώρα. Το
«μίνιμουμ πολιτικό πρόγραμμα» -και το λέω έτσι, για να μην ξεχνάμε πως
τότε ήταν μια εποχή έντονης πολιτικοποίησης- αυτό, λοιπόν, το «μίνιμουμ
πολιτικό πρόγραμμα» συνίστατο στο να κάνουμε την ίδια τη ζωή μας τέχνη.
O Ρόμβος και οι άλλοι μεγαλύτεροι με το παράδειγμά τους μας έμαθαν τι
σημαίνει η καθημερινή ζωή να είναι αξεχώριστη από την πολιτική στάση.
Αυτή τη συνέπεια ο Τέος Ρόμβος την κράτησε ευλαβικά μέχρι σήμερα που
ασχολείται με τα οικολογικά προβλήματα. Εκείνο που με είχε εντυπωσιάσει
στον Τέο ήταν η φυσική του ευγένεια και η βαθιά και βιωμένη πίστη του
στην ελευθερία. Παρότι ήταν και ο ιδιοκτήτης του βιβλιοπωλείου (τυπικά,
γιατί ο καθένας έκανε ό,τι ήθελε εκεί μέσα -επιπλέον αμφιβάλλω αν έβγαλε
έστω μια δραχμή από το Octopus) και ο μεγαλύτερος σε όλη την παρέα, δεν
επέβαλλε το δικό του και άφηνε τον καθέναν να εκφράζεται όπως νόμιζε και
ήθελε.
   O Ρόμβος παρότι μπορούσε, δεν ήθελε να είναι αρχηγός. Ακόμη και
σήμερα δεν υπάρχει απ' όσο τουλάχιστον γνωρίζω καμιά ομαδοποίηση που να
συμβαίνει κάτι τέτοιο. Σε μια εποχή που η νεολαία ήταν στρατευμένη στα
σταλινικά κόμματα και ασφυκτιούσε από την κομματική πειθαρχία, το γνήσια
ελευθεριακό πνεύμα που είχε εμφυσήσει στο Octopus ο Ρόμβος ήταν ό,τι
έπρεπε για μας τους πιτσιρικάδες που ασφυκτιούσαμε στην οικογένεια, στο
σχολείο, στο φροντιστήριο και διψάγαμε για ελευθεριακές ιδέες...
   Η παρέα μου, που και περιοδικά εκδώσαμε και, πιστεύω όλοι κάτι
προσφέραμε, στο Octopus προμηθευόμασταν τα πρώτα ανατρεπτικά περιοδικά,
τις μπροσούρες και τις προκηρύξεις. Εκεί πρωτοφλερτάραμε, πρωτομάθαμε
πολιτική, γνωρίσαμε άλλους με ιδέες παρόμοιες με τις δικές μας και
ακούγαμε τον Ρόμβο να μιλάει για τις εμπειρίες του στα κοινόβια της
Γερμανίας και στο Μάη του '68. Γι' αυτό και τον φωνάζαμε τότε Τεό -ο
γαλλικός Μάης ήταν ακόμη πρόσφατος και μας τραβούσε σαν μαγνήτης-
αργότερα ο Λεωνίδας Χρηστάκης το εξελλήνισε: ο Τέος, του Τέου.
   Αν κάτι από τότε άλλαξε προς το καλύτερο, αν κάτι κάναμε, όλοι όσοι
περάσαμε από το Octopus, για να μην είναι τα πράγματα όπως ήταν και στη
Χούντα, η συμβολή του Ρόμβου ήταν καθοριστική.

Eρωτικές σελίδες
   O Τέος Ρόμβος -«ο ποιητής που έγραψε τις ωραιότερες ερωτικές σελίδες
της πεζογραφίας μας», όπως τον αποκαλεί ο Ηλίας Πετρόπουλος- στο έβδομο
βιβλίο του, για να ξεκινήσω ανάποδα -για το τελευταίο, το δοκίμιο για
τον Πλωτίνο Ροδοκανάκη, θα σας μιλήσει ο Περικλής Κοροβέσης- στα Κρυφά
Ταξίδια, αφήνει το διήγημα και το μυθιστόρημα και καταπιάνεται μ' ένα
δύσκολο είδος: το βιωματικό δοκίμιο.
   Θεματικά, όπως και στα μυθιστορήματα του τον Πλάνο Δρόμο και το
Κείμενο Πάθος έτσι κι εδώ, επανέρχεται στη γραφή ως εσωτερικό (και όχι
μόνο) περιπετειώδες ταξίδι και στην περιπλάνηση στο χώρο και στο χρόνο
ως γραφή.
   Στην πρώτη περίπτωση, στη γραφή ως εσωτερικό ταξίδι, ανήκουν τα
δοκίμια: Η Πρώτη Ύλη (του συγγραφέα), Πώς Γράφονται τα Μυθιστορήματα και
Δεν Εκδίδονται (σχέση συγγραφέα και εκδότη), Το Βιβλίο, O Αγαπημένος μου
Συγγραφέας (για το γερμανό συγγραφέα Γιοργκ Φάουζερ), Oι Κακοί
Αμερικάνοι (για τους πλανήτες και «αιρετικούς» λογοτέχνες των ΗΠΑ),
Τέλος στην Αγωνία (αναφορά στους αυτόχειρες και αυτοκαταστροφικούς
λογοτέχνες), Τα Επικίνδυνα Κείμενα (για συγγραφείς και έργα που
διώχτηκαν από την εξουσία) και τέλος η Αυτοανάφλεξη (για τη διαστροφή
του ερωτικού πάθους και του πάθους για το κείμενο σε μανία θανάτου).
   Στη δεύτερη περίπτωση, στο ταξίδι ως γραφή, ανήκουν τα δοκίμια: Στο
Δρόμο, O Ταξιδευτής (αναφορά στους ταξιδευτές συγγραφείς), Τη Μέρα που
Πέθανα (για το αυτοκίνητο). Τα υπόλοιπα δοκίμια συνδέουν τις δυο
προηγούμενες κατηγορίες με αρμούς την ποιητική του έρωτα και της
εξέγερσης: (Χαρτογράφηση της Γυναικείας Υπαίθρου, Η «Αφροδίτη των
Κήπων», Το Ξενοδοχείο της Λίλλης, Η Φωνή της Αλήθειας - τα δυο τελευταία
για το Μάη του '68) χωρίς αυτό να σημαίνει ότι αυτή η σύνδεση με τα ίδια
υλικά τον έρωτα και την εξέγερση δεν γίνεται και στο εσωτερικό κάθε
δοκιμίου.
   Τέλος, Το Χλωμό Πρόσωπο και το Αυτοβιογραφούμενος, με το οποίο
κλείνει η συλλογή είναι δυο καθαρά αυτοβιογραφικά δοκίμια.
   Η γραφή του Ρόμβου «αλήτισσα, αδιαφορούσα για τους κανόνες και τους
"ρόλους" της λογοτεχνίας (...) τρέφεται από το ίδιο το αίμα του συγγραφέα,
από τις περιπλανήσεις του, από τα πάθη του, από την αγωνία του, από το
θυμό του και από την αγάπη του», γράφει ο καλός δημοσιογράφος Γιώργος
Σταματόπουλος στην εφημερίδα Ελευθεροτυπία).
   «Oι αντιήρωες του Ρόμβου μοιάζει να βιώνουν, με το πάθος μιας αιώνιας
εφηβείας, τη μοναξιά, την τρέλα, τον αισθησιασμό, την αμφισβήτηση, την
αλητεία ή την αδιέξοδη απελπισία τους, αγκιστρωμένοι απ' τη στιγμή.
Πολλοί απ' αυτούς μοιάζει να ξεπηδούν απ' τη "νεκρή ζώνη" της κοινωνίας
για να ζήσουν πταιστές μέρες, τρέφονται απ' την οργή ή την τρυφεράδα του
συγγραφέα τους, αυτοαμφισβητούνται και μετρούν το χρόνο με το δικό τους
πασέτο, ρίχνονται στη φυγή και σεργιανούν ατάραχοι.
   Στην έκταση τούτης της σκέψης "συχνάζει" επίμονα κι ο Ρόμβος, για τη
ζωή στο δρόμο, μέσα από χιλιάδες χιλιόμετρα, πυρπολημένες μέρες
νεότητας, γεμάτες από "έρωτα, σμιξίματα και χωρισμούς", χρονομετρώντας
με πείσμα το αδιέξοδο ξόδι της φυγής», επισημαίνει καίρια η Μαρία
Κατεργάρη στην εφημερίδα Εποχή.

   Θα ήθελα να προσθέσω δυο λόγια και για τα παλαιότερα βιβλία του
Ρόμβου που έχουν κάνει πλέον από δύο έως και τέσσερις εκδόσεις.
   Το Ασσασίνοι του Βορρά, Δροσουλίτες τον Νότου είναι μια συλλογή
διηγημάτων. Το διήγημα Γλυκαμάν το θεωρώ από τα καλύτερα διηγήματα της
πεζογραφίας μας στον 20ο αιώνα. Εκεί κατατάσσω και ένα διήγημα του
Περικλή Κοροβέση το Ένας Εκδότης με τις Εκδόσεις του, από τη συλλογή
Γυναίκες Ευσεβείς του Πάθους.
   O Πλάνος Δρόμος, για πολλούς το καλύτερο μυθιστόρημα του Ρόμβου,
εκτυλίσσεται στην Αφρική αλλά και στα Εξάρχεια της αμφισβήτησης εκεί
γύρω στα 1980. Είναι ένα ερωτικό μυθιστόρημα, όπως άλλωστε και το
Κείμενο Πάθος.
   Για το Κείμενο Πάθος θα σας δώσω κάποιες οδηγίες χρήσης...

Kείμενο πάθος
   O Τέος Ρόμβος με το Κείμενο Πάθος, επανέρχεται στα δυο κατεξοχήν
αγαπημένα του θέματα, συνδέοντάς τα: Στο κείμενο ως πάθος, στη γραφή ως
εκπληρωμένο πόθο και κορεσμένο πάθος, και στο πάθος που κείται, όταν
σώμα και ψυχή έχουν γίνει -αυτοαναφλεγόμενο ή ετεροπυρπολημένο-
παρανάλωμα πυρός. Η ποιητική του έρωτα συναντά την ποιητική της γραφής.
   Σημείο φυγής: η ποιητική του ταξιδιού. O τρίτος πόλος στη λογοτεχνία
του Ρόμβου -σαφέστερος στον «Πλάνο Δρόμο»- εμφανίζεται κι εδώ με δύο
κυρίως ταξίδια. Η Μιντιλού, η Μιντιλού που κάπνιζε Ζιτάν, η αρχετυπική
μοιραία γυναίκα του Ρόμβου -παλαιά γνώριμη από τις συλλογές διηγημάτων
Τηλεφυματίωση (1976) και Τρία Φεγγάρια στην Πλατεία (1985)- φεύγει μέσω
Γαλλίας και Ισπανίας για το Μαρόκο μαζί με τον Γιοργκ, φίλο και
συγκάτοικο του ήρωα/αφηγητή. Μετά γυρνά και ο ήρωας την ξαναπαίρνει σ'
ένα ταξίδι νοσταλγίας (;), συγχώρεσης (;), επανασύνδεσης(;), γνωριμίας
ουσιαστικής με αυτόν και τη χώρα του.
   O πραγματικός χωρόχρονος του μυθιστορήματος, το γερμανικό 1968, είναι
-όπως και στις άλλες χώρες- μια «χρονιά» που εκτείνεται παραπάνω από μια
δεκαετία. Με τον ίδιο τρόπο διαστέλλεται και ο χρόνος στο Κείμενο Πάθος.
Από το 1965, όταν οι διαδηλώσεις για το Βιετνάμ δεν μαζεύουν παραπάνω
από διακόσια άτομα, στις δεκάδες χιλιάδες διαδηλώσεων του '68-'69. Από
τότε που η Oυλρίκε Μάινχοφ είναι απλώς μια αριστερή δημοσιογράφος και ο
Αντρέας Μπάαντερ δεν έχει κάψει το σούπερ μάρκετ μέχρι τη φυλάκιση τους
στα λευκά κελιά, τότε ακόμη που Γιόσκα Φίσερ και ο Ντανιέλ Κον Μπεντίτ
μένουν σε κατάληψη, όπως και οι ήρωες του μυθιστορήματος. Και από εκεί
στο τόσο μακρινό -αλλά και κοντινό πλέον σε εμάς- γερμανικό Φθινόπωρο
του 1977, όπου ο Μπάαντερ, η Ένσλιν και ο Ράσπε βρίσκονται νεκροί στις
φυλακές Σταμχάιμ, όπως ένα χρόνο πριν η Μάινχοφ.
   Από τη Γερμανία του 1968 στην Ελλάδα της χούντας των Συνταγματαρχών.
Από το Μέλανα Δρυμό στο εκτυφλωτικό φως ενός αρσενικού ήλιου που
βυθίζεται σε μια θηλυκή θάλασσα. O σκηνοθέτης Ρόμβος παίζει με το φως
και το σκοτάδι. O ναρκισσισμός της Μιντιλού δεν θ' αντέξει: Σκίζει τη
ζωγραφική της... Μετά από λίγο αυτοκτονεί...
   Για τα Τρία Φεγγάρια στην Πλατεία, τα πεζογραφήματα του Ρόμβου, δεν
θα σας μιλήσω σήμερα, αλλά ελπίζω μια άλλη φορά με την ευκαιρία της
τέταρτης έκδοσης, που προσδοκώ να γίνει μέσα στο 2006 ή στις αρχές του
επόμενου έτους...