A' MEPOΣ

   Για τα προβλήματα και τις προοπτικές των νησιών και ειδικότερα των Κυκλάδων είχαμε την ευκαιρία να συζητήσουμε με τον, κυκλαδίτη στην καταγωγή, επίκουρο καθηγητή του τμήματος Περιβάλλοντος του πανεπιστημίου Αιγαίου κ. Γιάννη Σπιλάνη. O συνομιλητής μας, υπεύθυνος του Εργαστηρίου Τοπικής και Νησιωτικής Ανάπτυξης, θεωρεί ότι δεν υφίσταται εξειδικευμένη
εθνική πολιτική για τα νησιά, τα οποία κινδυνεύουν να μετατραπούν σε «μικρές Αθήνες», και συνηγορεί υπέρ ενός νέου μοντέλου ανάπτυξης, βασισμένου στα συγκριτικά πλεονεκτήματα της νησιωτικότητας, υπογραμμίζοντας ότι «τα νησιά δεν μπορεί να συνεχίσουν να είναι τόποι παραγωγής προϊόντων και υπηρεσιών χαμηλού κόστους». Oλόκληρη η συζήτηση που είχαμε μαζί του έχει ως εξής:

   -Ως υπεύθυνος του Εργαστηρίου Τοπικής και Νησιωτικής Ανάπτυξης του
πανεπιστημίου Αιγαίου, θα θέλατε να μας κάνετε ένα σύντομο απολογισμό
του έργου του;
   -Το Εργαστήριο, που ξεκίνησε τη λειτουργία του με έδρα τη Μυτιλήνη πριν 15 περίπου χρόνια με πρωτοβουλία του ομότιμου καθηγητή Κώστα Σοφούλη, απαρτίζεται από μια μικρή ομάδα ερευνητών. Αν θα προσπαθούσα να συνοψίσω την προσφορά του Εργαστηρίου στην νησιωτική κοινωνία, πέρα από το καθαρά ακαδημαϊκό και ερευνητικό έργο, θα σταματούσα σ'ένα γεγονός
που το κρίνω ως το σημαντικότερο μας επίτευγμα: την εισαγωγή του όρου «νησιωτικότητα» στο λεξιλόγιο των πολιτικών, της διοίκησης, των ΜΜΕ, των πολιτών και γενικά όλων που ασχολούνται με τον νησιωτικό χώρο. Δηλαδή στη παραδοχή ότι ο χώρος αυτός έχει ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και επομένως έχει ανάγκη από ιδιαίτερες πολιτικές για να αντιμετωπίσει τα
διαρθρωτικά του προβλήματα και να βάλει στέρεα θεμέλια για μια βιώσιμη
αναπτυξιακή πορεία. Θεσμικά αυτό έχει κατοχυρωθεί στο ελληνικό Σύνταγμα
και σε μικρότερο βαθμό στις συνθήκες της Ευρωπαϊκής Ενωσης, χωρίς να
έχει ξεκαθαρίσει ποιο πρέπει να είναι το περιεχόμενο της. Εμείς στο
Εργαστήριο δίνουμε ένα συγκριμένο περιεχόμενο στον όρο αυτό
χρησιμοποιώντας τον ως εργαλείο για την ανάλυση της κατάστασης των
νησιών και για τον αναπτυξιακό τους σχεδιασμό. Όλα αυτά έχουν αποτυπωθεί
σε άρθρα, κείμενα και μελέτες, που όποιος ενδιαφέρεται μπορεί να βρει
στην ιστοσελίδα του Εργαστηρίου (www.aegean.gr/lid).
   -Για ποιο λόγο η αναγνώριση της νησιωτικότητας από την Ευρωπαϊκή
Ένωση δεν μετουσιώθηκε σε εξειδικευμένες αναπτυξιακές πολιτικές;
   -Συμμετείχα στην ομάδα εργασίας που προώθησε ήδη από το 1996 την
έννοια της «νησιωτικότητας» στη συνθήκη του Άμστερνταμ και από τότε ήταν
φανερή η αντίθεση της πλειοψηφίας των χωρών σε επίπεδο πολιτικών αλλά
και της ευρωπαϊκής διοίκησης για την υιοθέτηση πολλών «ειδικών»
πολιτικών με διαφορετικούς ειδικούς κανόνες και πρόσθετο οικονομικό
κόστος. Όμως έγιναν πολλά μικρά βήματα όπως η αναγνώριση των περιοχών με
μόνιμα γεωγραφικά μειονεκτήματα, στις οποίες περιλαμβάνονται και τα
νησιά γεγονός που αποτέλεσε τη βάση για υιοθέτηση ουσιαστικών
παρεμβάσεων και μέτρων. Δυστυχώς όμως όλα αυτά δεν αποτελούν ακόμη μια
συνεκτική νησιωτική πολιτική που ήταν ο στόχος. Ενα πρόσθετο εμπόδιο
στην υιοθέτηση των πολιτικών αυτών ήταν η αδυναμία να ανατραπεί η εικόνα
που έχουν οι πολίτες της ηπειρωτικής Ευρώπης για «νησιά-παραδείσους».
   Όμως γιατί θεωρούμε πρόβλημα ότι δεν υπήρξε ευρωπαϊκή νησιωτική
πολιτική, όταν η Ελλάδα ως κατ'εξοχή νησιωτική χώρα δεν έχει μια
εξειδικευμένη εθνική πολιτική για τα νησιά και μάλιστα κατά παράβαση του
Συντάγματος; Πολύ φοβάμαι ότι ούτε οι έλληνες πολιτικοί ούτε η ελληνική
δημοσία διοίκηση είναι έτοιμοι για την υιοθέτηση μιας πραγματικής και
ουσιαστικής νησιωτικής πολιτικής με μέτρα που θα αξιοποιούν τα
συγκριτικά πλεονεκτήματα των νησιών δημιουργώντας επιχειρήσεις και
θέσεις απασχόλησης, και θα βελτιώνουν την ποιότητα της ζωής στα νησιά
χωρίς να τα μετατρέπουν σε μικρές «Αθήνες». Αναρωτιέμαι αν και οι
νησιώτες είναι έτοιμοι για μια πολιτική που θα απαιτεί την ενεργοποίηση
τους σε μονοπάτια διαφορετικά από την διεκδίκηση επιδοτήσεων και από την
συνεχή, χωρίς έλεγχο, οικοδομική δραστηριότητα.
   -Oι τοπικοί φορείς στις Κυκλάδες συχνά κάνουν λόγο για την ανάπτυξη
των νησιών. Εσείς πως την εννοείται;
   -Είναι ένα δύσκολο θέμα για να μπορεί να απαντηθεί μέσα σε μερικές
γραμμές ιδιαίτερα όταν υπάρχουν τόσο διαφορετικές απόψεις. Σίγουρα
πρέπει να συμφωνήσουμε σε ορισμένα βασικά πράγματα που προέρχονται από
την επιστημονική ανάλυση. Στόχος της ανάπτυξης είναι αναμφισβήτητα η
ευημερία των κατοίκων. Δηλαδή να υπάρχουν αυτά που έλλειψαν στις
μεταπολεμικές δεκαετίες και έδιωξαν τους νησιώτες από τους τόπους τους:
ανταγωνιστικές δραστηριότητες που να δημιουργούν ικανοποιητικά
εισοδήματα και θέσεις εργασίας, αξιοπρεπείς υπηρεσίες υγείας, παιδείας,
πολιτισμού, αναψυχής. Γι'αυτό χρειάζεται η επεξεργασία ενός μοντέλου
ανάπτυξης που θα αντιμετωπίζει τα χαρακτηριστικά της νησιωτικότητας ως
συγκριτικά πλεονεκτήματα και θα προσπαθεί να τα αναδείξει: τη μικρή
κλίμακα, την απομόνωση, το πλούσιο φυσικό και πολιτιστικό περιβάλλον,
τους παραδοσιακούς οικισμούς, τα στοιχεία πολιτισμού και παράδοσης των
νησιών σε όλους τους τομείς, δημιουργώντας ένα πλαίσιο ελκυστικό για την
ανάπτυξη προϊόντων και δραστηριοτήτων μοναδικών και υψηλής ποιότητας. Τα
νησιά δεν μπορεί να συνεχίσουν να είναι τόποι παραγωγής προϊόντων και
υπηρεσιών χαμηλού κόστους (όπως φτηνό τουρισμό και φτηνά αγροτικά
προϊόντα). Αυτό το μοντέλο έχει ημερομηνία λήξης.
   -Κατά πόσο είναι νοητή η ανάπτυξη στα νησιά χωρίς να έχουν λυθεί
βασικά προβλήματα υποδομών, όπως οι μεταφορές και η υγειονομική
περίθαλψη;
   -Καμιά κοινωνία δεν μπορεί να πατάει σε γερές βάσεις, κανένας τόπος
δεν μπορεί να είναι ελκυστικός, αν πέρα από την επίλυση του προβλήματος
της εργασίας και του εισοδήματος δεν έχει αντιμετωπίσει με ικανοποιητικό
τρόπο σημαντικά προβλήματα που σχετίζονται κατ'αρχή με την επιβίωση και
κατ'επέκταση με την ποιότητα ζωής των κατοίκων όπως οι καλές
συγκοινωνίες και τηλεπικοινωνίες, η επάρκεια σε νερό και ενέργεια, οι
σωστές υπηρεσίες υγείας, παιδείας, πολιτισμού, ενημέρωσης και ψυχαγωγίας
κλπ. και γενικότερα όλες εκείνες οι υπηρεσίες που συνηθίζουμε να
ονομάζουμε «υπηρεσίες δημοσίου συμφέροντος». Είναι δηλαδή υπηρεσίες που
το ίδιο το κράτος έχει την υποχρέωση να παρέχει σε όλους τους πολίτες,
στην ίδια ποιότητα και με το ίδιο κόστος που παρέχονται και στις άλλες
περιοχές. Η ύπαρξη των υπηρεσιών αυτών αποτελεί στοιχείο ελκυστικότητας
για την ανάπτυξη οικονομικών δραστηριοτήτων και για την προσέλκυση
πληθυσμού και η έλλειψη τους λειτουργεί αρνητικά για τα νησιά. Όμως το
πώς μπορούν να αντιμετωπιστούν τα θέματα αυτά στον νησιωτικό χώρο δεν
έχει απασχολήσει ουσιαστικά πολιτεία και πολίτες, ενώ έχει αγνοηθεί η
εμπειρία άλλων χωρών.