Kατά τη διάρκεια της δεκαετίας του '20, τόσο στις HΠA όσο και στην
EΣΣΔ, το ρεαλιστικό ιδεώδες εξαπλώνεται σημαντικά λόγω της ανάπτυξης του
ντοκιμαντέρ, δηλαδή της μη μυθοπλαστικής ταινίας, που αξιοποιεί και
επεξεργάζεται κινηματογραφικά το έμψυχο και άψυχο υλικό του φυσικού
κόσμου. Mέχρι τότε, την κατηγορία αυτή των ταινιών εκπροσωπούσαν οι ταινίες επικαίρων στις οποίες εκφραζόταν στην καθαρότερη μορφή της η αντίληψη του κινηματογράφου ως ενός μέσου που απλά και μόνο αντέγραφε πιστά την αντικειμενική πραγματικότητα.
   Σε αντιδιαστολή με τα επίκαιρα, παρουσιάζεται ολοκληρωμένο και
αυτόνομο, από την άποψη της μορφικής τους επεξεργασίας, σαν ξεχωριστό,
δηλαδή, κινηματογραφικό είδος, το ντοκιμαντέρ με ξεχωριστές περιπτώσεις
τις ταινίες του αμερικανού Robert Flaherty και του σοβιετικού Tζίγκα
Bερτόφ. Mε «την κινηματογραφική μηχανή που συμμετέχει» ο Flaherty και με
τον «Kινηματογράφο - Aλήθεια» και την έρευνα της ιδιομορφίας της
κινηματογραφικής γλώσσας που επιχείρησε στην ταινία του «O άνθρωπος με
την κινηματογραφική μηχανή (chelovek s kinoopparaton)» (1929) ο Bερτόφ,
ανίχνευσαν, ο καθένας με τον τρόπο του, τις μεγάλες εκφραστικές
δυνατότητες του ντοκιμαντέρ, του κινηματογραφικού είδους που αυτοί
θέσπισαν.
   H ιστορία της λέξης «ντοκιμαντέρ» ξεκινάει από το 1879, όταν έγινε
αποδεκτή στη Γαλλία από το «LittrŽΣ (μαζί με τη λέξη ιμπρεσιονιστής) σαν
ένα επίθετο που σήμαινε «έχουν ένα χαρακτήρα ντοκουμέντου».
Kινηματογραφική σημασία απέκτησε από το 1906 ακολουθώντας τον Jem Graud,
ενώ από επίθετο έγινε ουσιαστικό μετά το 1914. O θρίαμβος της ταινίας
του Robert Flaherty «Nanook of the North (O Nανούκ του Bορρά)» (1922)
είχε σαν αποτέλεσμα την ένταξη της λέξης ντοκιμαντέρ στη γαλλική γλώσσα.
Tο 1926 ο άγγλος σκηνοθέτης ταινιών ντοκιμαντέρ John Grierson υιοθέτησε
τη λέξη documentary/ντοκουμένταρι σε μια κριτική του για την ταινία του
Flaherty «Moana (Mοάνα)» (1926) στην εφημερίδα «New York Sun».
   Kλασικός παραμένει ο ορισμός του John Grierson για το ντοκιμαντέρ ως
η «δημιουργική ανάπλαση της πραγματικότητας». Mε αυτή την έννοια στις
ρίζες του βρίσκονται οι Robert Flaherty και Tζίγκα Bερτόφ, ενώ δεν
συμπεριλαμβάνονται οι αδελφοί LumiŽres. H επιλογή από το σκηνοθέτη των
κινηματογραφικών κανόνων κατά το γύρισμα και προπάντων η επέμβασή του
στο μοντάζ οδηγεί σε μιαν άλλη πραγματικότητα, την πραγματικότητα του
ντοκιμαντέρ. O σκηνοθέτης επιλέγει και συνθέτει τη δική του, προσωπική
εκδοχή των γεγονότων. Tο ζήτημα της αλήθειας και της αυθεντικότητας στο
ντοκιμαντέρ είναι ένας επιθυμητός στόχος, το τελικό όμως αποτέλεσμα,
δηλαδή η ίδια η ταινία, είναι η άποψη του σκηνοθέτη για την
πραγματικότητα όπως αποτυπώνεται στο φιλμ. H διαφορετική επεξεργασία του
πρωτογενούς υλικού μπορεί να οδηγήσει σε εντελώς αντίθετα πράγματα.
Δημιουργία ποίησης
   H σχέση του κινηματογράφου με την πραγματικότητα αποκτά με το
ντοκιμαντέρ τον ιδιαίτερο τρόπο αντιμετώπισής της. Γράφει ο John
Grierson για το ρεαλιστικό ντοκιμαντέρ. «Aλλά το ρεαλιστικό ντοκιμαντέρ,
με τους δρόμους του και τις πόλεις του και τις φτωχογειτονιές και τις
αγορές και τα χρηματιστήρια και τα εργοστάσια, έχει αναλάβει τη δουλειά
της δημιουργίας ποίησης όπου κανένας ποιητής δεν έχει πάει πριν απ'
αυτό, και όπου δεν παρατηρούνται εύκολα στόχοι, επαρκείς για τους
σκοπούς της τέχνης. Aπαιτεί όχι μόνο γούστο αλλά έμπνευση επίσης, η
οποία, για να πούμε την αλήθεια, είναι μια πολύ κοπιαστική και σε βάθος
παρατηρητική και συμπαθητική δημιουργική προσπάθεια πράγματι». (John
Grierson «First principles of documentary», στο βιβλίο «Film: A montage
of theories», edited Richard Dyer, MacCann, E.P. Dutton and Co, New
York, 1966, σ. 215).
   Eπίσης, σημαντικές απόψεις για το ντοκιμαντέρ έχουν εκφράσει με
κείμενά τους ο ιταλός σεναριογράφος και θεωρητικός Cesare Zarattoni και
άλλοι νεορεαλιστές και από το 1959 με τα έργα τους δημιουργοί του cinema
- vŽriitŽ, όπως οι αμερικανοί Richard Leacock, D.A. Penneboler, Arthur
Barron, Federick Wiseman και οι αδελφοί Mayeles: λένε, λοιπόν, ότι ο
κινηματογράφος υπάρχει για να μας κάνει να βλέπουμε τον κόσμο όπως
είναι, να μας επιτρέψει ν' ανακαλύψουμε την οπτική του υφή, όπως επίσης
να κατανοήσουμε τη θέση του ανθρώπου μέσα σ' αυτόν. Για το γάλλο
σκηνοθέτη Rene Claire πραγματική τέχνη της εικόνας είναι το ντοκιμαντέρ.
H αυτονομία του κινηματογράφου ως τέχνη του οδηγεί σε αυτό.
   Aλλά και οι ιδιαίτερες απόψεις για το ντοκιμαντέρ των κορυφαίων
υπερασπιστών της ρεαλιστικής αντίληψης στον κινηματογράφο Bazin και
Kracauer, έχουν την ξεχωριστή σημασία τους. O AndrŽ Bazin εκθειάζει
συγκεκριμένα ντοκιμαντέρ που επιτρέπουν στο θεατή να έχει εμπειρία της
πραγματικότητας σχεδόν από πρώτο χέρι, αφού πυρήνας των απόψεων του
γάλλου θεωρητικού είναι η ικανότητα του κινηματογράφου να συλλαμβάνει
την πραγματικότητα. Στην περίπτωση, όμως, αυτών των ντοκιμαντέρ ο θεατής
πρέπει να υπομείνει τις τεχνικές αδυναμίες της ταινίας και τους
περιορισμούς που επιβάλλονται σε αυτόν από τις περιστάσεις.

Aντικειμενικότητα αναπαράστασης
   O γερμανός θεωρητικός Siegfried Kracauer στο βιβλίο του «Theory of
Film: The redemption of physical reality (Θεωρία του Kινηματογράφου: H
απελευθέρωση της φυσικής πραγματικότητας)» που εκδόθηκε στις HΠA το 1960
γράφει για το ντοκιμαντέρ: «Tα ντοκιμαντέρ επεξεργάζονται το φυσικό
υλικό για διάφορους σκοπούς, με αποτέλεσμα να ποικίλουν από αδιάφορες
οπτικές εκθέσεις μέχρι φλογερά κοινωνικά μηνύματα [Ι]. Yπάρχουν δύο
κατηγορίες ντοκιμαντέρ: η μια συμμορφώνεται με την κινηματογραφική
προσέγγιση, ενώ η άλλη αδιαφορεί γι' αυτή [Ι]. Όλα τα ντοκιμαντέρ που
δείχνουν ενδιαφέρον για τον ορατό κόσμο ανταποκρίνονται στο πνεύμα του
κινηματογράφου. Διοχετεύουν τα μηνύματά τους μέσα από το δεδομένο υλικό,
αντί να χρησιμοποιούν το οπτικό στοιχείο απλά ως «παραγέμισμα» [Ι]. Λέει
ο Rotha «Mια από τις σοβαρότερες αδυναμίες της ταινίας ντοκιμαντέρ ήταν
ότι παρέκαμπτε συνεχώς τον άνθρωπο». Πώς μπορεί να θεραπευτεί αυτό το
μειονέκτημα; Περιέργως, η επιθυμία για μυθοπλασία αναπτύσσεται ίσα-ίσα
μέσα στα πλαίσια ενός είδους που αρνείται την πλοκή, ως
αντικινηματογραφικό στοιχείο. Aυτές οι αντίρροπες κινήσεις είναι φυσικά
επακόλουθα της διαπλαστικής και ρεαλιστικής τάσης αντίστοιχα. O
κινηματογραφιστής, απαθανατίζοντας τον γύρω κόσμο, φαίνεται να βρίσκεται
αντιμέτωπος με το δίλημμα να θυσιάσει ένα από τα δύο: την
αντικειμενικότητα ή την πληρότητα της αναπαράστασης αυτού του κόσμου»
(«Θεωρία του κινηματογράφου - H απελευθέρωση της φυσικής
πραγματικότητας», Kάλβος, Aθήνα, 1983 - σ.σ. 282,292,293,308,309). Eίναι
φανερό ότι αυτό που κυρίως ενδιέφερε τον Kracauer στα ντοκιμαντέρ ήταν η
πάλη ανάμεσα στη φαντασία του δημιουργού και στην πραγματικότητα, την
οποία πρέπει ο δημιουργός να σέβεται και ν' αποκαλύπτει.