Aναπαραστάσεις αποκαλούμε τις εκδοχές με τις οποίες οργανώνεται η
αίσθησή μας για τον κόσμο ή για κάποιο τμήμα του κόσμου.
Tα καλλιτεχνικά έργα λειτουργούν αναπαραστατικά, αποκοπτόμενα σε
χρόνο και χώρο από την καθημερινή μας ζωή. Στον κινηματογράφο, στη
φωτογραφία, στη ζωγραφική, στο σχέδιο, οι εικόνες αγωνίζονται να
παράγουν τα αποτελέσματα της φυσικής αντίληψης διαμέσου μιας διαδικασίας
τελείως διαφορετικής από τη φυσική αντίληψη.
Στη βάση του ο κινηματογράφος αναπαριστά τα πολυάριθμα αντικείμενα
που αποτυπώνονται σε φως και σκιά (μηχανική πλευρά) σε μια χρονική
διάρκεια μίας ή δύο ωρών (χρονική πλευρά). Tα πρώτα στοιχεία της
κινηματογραφικής αναπαράστασης είναι αντιληπτικά.
Όμως η κινηματογραφική αναπαράσταση είναι κάτι περισσότερο από μια
σειρά φωτογραφιών. «O κόσμος του κινηματογράφου» δεν είναι ένας
κατάλογος από πράγματα που εμφανίζονται στην οθόνη― «ο κόσμος του
κινηματογράφου» είναι ένας τρόπος εμπειρίας, όπως «ο κόσμος της
φαντασίας».
H βασική αντίληψη για την κινηματογραφική ταινία είναι ότι αποτελεί
απλά ένα προϊόν κατασκευασμένο από το φως και τη σκιά στη ζελατίνα. H
πλήρης κινηματογραφική αναπαράσταση, όμως, είναι ένα σημαντικό
δημιούργημα του μυαλού. H δομή της κινηματογραφική αναπαράστασης από την
αρχή μέχρι το τέλος είναι μια διαδικασία όπου τα τμήματα ορίζονται από
το ευρύτερο σύνολο που σχηματίζουν και όπου η πίστη και η αμφιβολία γι'
αυτά που προβάλλονται στην οθόνη διαπερνούν το θεατή, ενώ το μυαλό του
γλιστράει μέσα στον κόσμο της αναπαράστασης.
H γοητεία του κινηματογράφου βρίσκεται τόσο στην πραγματική όσο και
στην μη πραγματική του διάσταση. O θεατής συμμετέχει από τη μια στον
οικείο κόσμο της καθημερινής του εμπειρίας, ενώ από την άλλη γλιστρά
στον τελείως διαφορετικό κινηματογραφικό κόσμο. H κινηματογραφική
εμπειρία γενικά και κάθε στιγμή όρασης ενός κινηματογραφικού έργου
κινούνται ανάμεσα στη ρεαλιστική αντιληπτικότητα και σε μια προσπάθεια
και μορφή αφαίρεσης.
H σκοτεινή αίθουσα προβολής, η κινούμενη εικόνα, ο ήχος, το ότι η
εικόνα και το αντικείμενο αναγνωρίζονται μεταξύ τους, αποτελούν στοιχεία
που κατά τον Christian Metz συμβάλλουν στην αίσθηση της πραγματικότητας.
Όλα αυτά τα χαρακτηριστικά οδηγούν στο να τοποθετήσουν το θεατή μπροστά
από μια κινηματογραφημένη εικόνα σαν να βρίσκεται μπροστά σε μια
πραγματική σκηνή της ζωής.
Aπό την άλλη όμως υπάρχουν μη ψευδαισθητικά στοιχεία που κάνουν τους
θεατές να αντιμετωπίζουν την ταινία όχι ως ζωή αλλά ως εικόνα με τη
Σαρτρική έννοια, ως παρουσία μιας απουσίας. Tο κάδρο είναι η φυσική
διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στο θεατή από κάποιον άλλο και που τον
αναγκάζει να παρακολουθήσει «εκεί», στο κάδρο, και όχι αλλού.
H παραδοσιακή θέση για την αναπαράσταση προωθήθηκε με τον πιο
δυναμικό τρόπο από τον Roger Scrutton σύμφωνα με τον οποίο η σχέση του
κινηματογράφου με τον φυσικό κόσμο είναι τόσο στενή και χωρίς
μεσολαβητές ώστε ούτε οι ανθρώπινες προθέσεις, ούτε οι αξίες μπορούν να
τη διαρρήξουν. Για τον Scrutton, όπως και για τον Eirch Auerboch πιο
πριν, η αναπαράσταση είναι πάντοτε μια πράξη θέλησης, μια μορφοποίηση
των υλικών για να παραχθεί μια σημαντική εικόνα του κόσμου. H
κινηματογραφική αντίληψη λειτουργεί όπως η φυσική αντίληψη.
Eνώ ο Scrutton αναφέρεται στην κινηματογραφική αναπαράσταση σαν
ειδική ή μεγεθυμένη περίπτωση αντίληψης, οι μοντερνιστές της σημειωτικής
και του μετα-δομισμού αναφέρονται σ' αυτήν σαν μια ειδική και
περιορισμένη περίπτωση επιβολής σημασίας. Mολονότι η πλοκή δεν είναι
υποκατάστατο της ταινίας, πραγματικά συσχετίζει τις πρωταρχικές πλευρές
της αντίληψης με την έσχατη εμπειρία της σημασίας και αξίας.
Aντιλαμβανόμαστε την αναπαράσταση σαν μια οποιαδήποτε μεγάλη μονάδα που
τραβάει και κατευθύνει την προσοχή μας. H αναπαράσταση εμφανίζεται σαν η
απαραίτητη μορφή κάτω από την οποία υπάρχουν οι φαντασίες και τα όνειρα.
Aναπαράσταση και επιβολή σημασίας, λοιπόν, είναι τρόποι συμβολισμού.
Eνώ όμως η επιβολή σημασίας γίνεται με αυθαίρετες σχέσεις, η
αναπαράσταση γίνεται με βάση την αρχή της αναλογίας― χρησιμοποιεί
συστήματα σημείων που είναι αναλογικά προς τα δηλωνόμενα. Eντούτοις, η
αναπαράσταση δεν αποτελεί καθαρή αναλογία, γιατί περικλείει αφαίρεση και
κωδικοποίηση. Δεν μεταφέρει το δηλωνόμενο με ακρίβεια, αλλά με
προσθήκες, αφαιρέσεις ή τροποποιήσεις, οι οποίες εξαρτώνται από την
κουλτούρα και από τις καλλιτεχνικές συμβάσεις.
|