Όταν το παρόν φύλο της "Άποψης" θα φτάσει στους αναγνώστες της,
είναι πολύ πιθανό πως το όνομα του νέου Πάπα θα είναι γνωστό. Oι
ελπίδες, οι προβλέψεις, οι εικασίες, ακόμα και (γιατί όχι;) οι φόβοι
για τον τρόπο, με τον οποίο ο νέος ποντίφηκας θα σφραγίσει την Καθολική
Εκκλησία και το σύγχρονο κόσμο θα έχουν απωθήσει από το προσκήνιο της
επικαιρότητας τον απελθόντα προκάτοχό του. Δεν ήταν, άλλωστε, ούτε λίγα
ούτε, κατά κανόνα, αρνητικά τα όσα γράφτηκαν ή ακούστηκαν γι' αυτόν
αμέσως μετά το θάνατό του. Έτσι ώστε ο δικός μας, καθυστερημένος για
λόγους ανεξάρτητους από τη θέλησή μας, επιτύμβιος σχολιασμός του
μακαριστού Ιωάννη - Παύλου του Β' να φαίνεται μάλλον περιττός.
Αυτό που μπορεί να δώσει νόημα σε μια όψιμη απολογιστική αναφορά
στην προσωπικότητα και στο έργο του Ιωάννη - Παύλου του Β' είναι μια
καταγραφή (αναγκαστικά περιληπτική) των ανακριβειών και σφαλμάτων που,
πάντοτε μέσα στο πλαίσιο τις επικήδειας μεγαθυμίας και μετριοπάθειας,
είδαν το φως, στον τόπο μας κι αλλού, κατά την αποτίμηση της
εικοσιτετράχρονης αρχιερατείας του. Oι ανακρίβειες αυτές και τα
σφάλματα αυτά δεν ήταν ούτε λίγα ούτε ασήμαντα. Ώστε να μπορεί κανείς
να τα παραβλέψει, επικαλούμενος αξίες, όπως η χριστιανική αγάπη, η
εκκλησιαστική ενότητα και ο σεβασμός της πολυφωνίας, που ο θανών
ποντίφικας υπηρέτησε με συνέπεια και επιμονή. Όλες αυτές ακριβώς οι
αξίες υπηρετούνται καλύτερα όταν υποβάλλονται στον αλάθητο έλεγχο της
δοκιμασίας τους έναντι της αλήθειας. Μακριά από ψευδαισθήσεις,
αυταπάτες ή σκόπιμες παρασιωτιήσεις.
Χαρακτηρίστηκε κατά κόρον ο Ιωάννης - Παύλος Β' ως "προοδευτικός
μέσα στο συντηρητισμό του" ή αντιστρόφως, "συντηρητικός μέσα στην
προοδευτικότητά του". Στη συντηρητική του πλευρά καταλογίστηκε η εμμονή
του σε παλιές, πάγιες, αρχές της καθολικής εκκλησίας, όπως π.χ. η
αποδοκιμασία των εκτρώσεων, της αντισύλληψης και της ομοφυλοφιλίας ή η
συμβολή του στην ιδεολογική καταπολέμηση και στην κατάρρευση του
κομμουνισμού. Στην προοδευτική, αντίθετα, πλευρά του εντάχτηκαν η
καταγγελία των αδικιών και ανισοτήτων του καπιταλιστικού συστήματος, ο
ανυποχώρητος ειρηνισμός του, η οικουμενικότητα της ποιμαντικής και
προσωπικής του παρουσίας.
Η παρούσα ιδεολογική ταυτότητα του συντάκτη των γραμμών αυτών
υποθέτω πως είναι γνωστή στους αναγνώστες τούτης της στήλης. Eivai
πολιτικά φιλελεύθερος και θρησκευτικά χριστιανός, χωρίς ν' αποκλείει
τις μεταξύ των πολιτικών και θρησκευτικών του πεποιθήσεων, αμοιβαίες
επικαλύψεις κι επιρροές. Για ν' αποτρέψω διαβολές της (ούτως ή άλλως
σχετικής) αμεροληψίας μου θα πρόσθετα οικειοθελώς στο θρησκευτικό
προσδιορισμό μου και το "καθολικός". Όχι, βέβαια, ως κληρονομητό
γονίδιο ή τεκμήριο αδρανούς παράτασης του νηπιακού θρησκευτικού
ετεροκαθορισμού μου αλλ' ως συνειδητή κι ελεύθερη επιλογή της
πολιτισμικής και μόνο εκδοχής της θρησκείας. Που, εφόσον πρόκειται για
τον πρεσβυγενή χριστιανισμό της Oρθόδοξης Ανατολής και της Καθολικής
Δύσης, αφήνει, κατά την ταπεινή μου γνώμη (και παρά τις φιλότιμες
κατασκευές πολλών, ημεδαπών κι αλλοδαπών), άθικτη την ενιαία δογματική
ουσία του χριστιανισμού. O πολιτικός, λοιπόν, φιλελευθερισμός μου
(δοκιμασμένος, άλλωστε, σε πολλές σκληρές κι επικίνδυνες ευκαιρίες) με
απαλλάσσει, υποθέτω, της υποψίας ότι η ιδεολογία του διαφωτισμού, η
κουλτούρα των ανθρώπινων δικαιωμάτων, με την οποία κάποτε, σε μακρινούς
καιρούς, συγκρούστηκε (ατυχώς) σφοδρά η καθολική (αλλά και η ορθόδοξη)
εκκλησία μου είναι εχθρική ή έστω, απλώς ξένη. Μπορώ, επομένως, ν'
αναρωτηθώ γιατί π.χ. η άποψη περί νομιμοποίησης των αμβλώσεων πρέπει να
θεωρηθεί, ντε και καλά, "προοδευτική"! To βασικό θεμέλιό της είναι ο
αυτοπροσδιορισμός της γυναίκας, η εξουσία της πάνω στο σώμα της. Ποτέ
όμως η, υποτίθεται φιλελεύθερη και προοδευτική, αυτή άποψη δεν
καταδέχτηκε ν' αντιπαρατεθεί διαλεκτικά και με πειστικότητα προς το
βασικό επιχείρημα των αντιπάλων της (όπως ο εκλιπών Πάπας αλλά και
σύσσωμες η καθολική και η ορθόδοξη Εκκλησία). Ότι η εξουσία της
γυναίκας επί του σώματός της σταματά εκεί όπου προσβάλλει πλέον μια
άλλη, υπέρτερη, αξία, την ανθρώπινη ζωή! Που, δύσκολα, μπορούμε ν'
αρνηθούμε πως ήδη υπάρχει στο πρόσωπο του ανυπεράσπιστου ευβρύου! Η
αντισύλληψη, πάλι, δεν θίγει, βέβαια, την ανθρώπινη ζωή αφού απλώς
προλαμβάνει τη δημιουργία της. Θίγει όμως τη φυσική εξέλιξη της
αναπαραγωγικής πλευράς του ανθρώπινου έρωτα. Που για την εκκλησία (είτε
εμείς συμφωνούμε μαζί της είτε όχι) αποτελεί εικόνα και ομοίωση της
δημιουργικής δράσης του Θεού. Η ομοφυλοφιλία, τέλος, που πολύ έχει
απασχολήσει, σ' αυτές εδώ τις στήλες, την ταπεινότητά μου, είναι
αναμφίβολο πως αποδοκιμάζεται από την εκκλησιαστική διδασκαλία. Αν όχι
τα ευαγγελικά, τουλάχιστον τα αποστολικά και πατερικά κείμενα την
καταδικάζουν κατηγορηματικά κι απερίφραστα. Και δεν αφήνουν κανένα,
απολύτως, περιθώριο για εκκλησιαστική νομιμοποίηση (πολύ περισσότερο
τελετουργική ευλογία) των διαρκών ενώσεων και "κοινωνιών βίου" μεταξύ
ομοφυλοφίλων. Είναι, ωστόσο, άλλο το ζήτημα ποια μεταχείριση πρέπει να
επιφυλάξει η εκκλησία στον ομοφυλόφιλο, είτε λαϊκό είτε κληρικό. Αν
δηλ. θα πρέπει να τον συμπεριλάβει στη συγγνώμη που επιφυλάσσει σε κάθε
(περισσότερο ή λιγότερο του ομοφυλοφίλου) αμαρτωλό, δηλ. σε κάθε
άνθρωπο. Η θέση της στήλης υπέρ αυτής της συγγνώμης είναι γνωστή και
δεδομένη. Και ο μακαριστός Πάπας με την απέραντη κατανόηση στην
ανθρώπινη αδυναμία και αμαρτία, ποτέ δεν την αρνήθηκε σε κανένα. Oι
κατάρες, τα αναθέματα, το "πυρ το εξώτερο" (ή, ενίοτε και εσώτερο)
ταιριάζουν μόνο στους φαρισαίους και στους υποκριτές, στους αμαρτωλούς
που, "διυλίζοντες τον κώνωπα την δε κάμηλον καταπίνοντες", είναι
πρόθυμοι "να βάλουν πρώτοι τον λίθον" κατά των εξίσου αμαρτωλών
συνανθρώπων τους, σ' αυτούς που, μόνους απ' όλη την ανεξαίρετη χορεία
ων αμαρτωλών, κατακεραύνωσε ο Χριστός!
Αλλ' ο αντικομμουνισμός του Ιωάννη - Πάπα του Β'; Την εκλογή του
οποίου ορισμένοι, υπερεκτιμώντας προφανώς τη σύγχρονη ιστορική δυναμική
της καθολικής εκκλησίας, θεωρούν ως αφετηρία και καταλύτη της
κατάρρευσης του "υπαρκτού σοσιαλισμού"; Πώς μπορεί να επιτρέψει αυτός
τον (έστω νερωμένο, έστω και με μετριασμούς, χαρακτηρισμό του ως
"προοδευτικού";
Ανήκω σ' εκείνους (και δεν είμαι ο μόνος) που, για λόγους γνωστούς
και κατά κόρον εκτεθειμένους στους αναγνώστες της στήλης, δε θεωρούν
τον κομμουνισμό "προοδευτική" ιδεολογία. Γιατί θάπρεπε να μην κάνει το
ίδιο και ο Πάπας; Που, επιτέλους, δεν παρέλαβε απλώς τον κομμουνισμό ως
κληρονομητό ενεργό και άμεσο ιδεολογικό αντίπαλο δέος από, περισσότερο
ή λιγότερο σκληρούς, αντικομμουνιστές προκατόχους του. Αλλά βίωσε ο
ίδιος τη "βαρβαρότητα" (ο όρος, προς αποφυγήν παρεξηγήσεων, ειλημμένος
από τον Κορνήλιο Καστοριάδη) του υπαρκτού σοσιαλισμού στην πολλαπλώς
και πολλαχόθεν μαρτυρική του πατρίδα. Παρά, εντούτοις, την ιδεολογική
του αντίθεση προς τον κομμουνισμό, ο Ιωάννης - Παύλος Β' δεν απαξίωσε,
σ' όλη τη διάρκεια της αρχιερατείας του, τόσο πριν όσο και μετά το
κομβικό έτος 1989, την επαφή, την επικοινωνία, το διάλογο, με τον
κομμουνιστικό κόσμο και τους εκπροσώπους του. Oι δηλώσεις του
αντιπροσωπευτικότερου ίσως εκπροσώπου του κόσμου αυτού, του Φιντέλ
Κάστρο, για το θάνατό του αποτελούν το πειστικότερο τεκμήριο της
"προοδευτικότητάς" του, παρά το "στρατευμένο" αντικομμουνισμό του. Αλλά
κι ένας άλλος της αντίπεραν ιδεολογικής όχθης υπεράνω πάσης υποψίας
συντηρητισμού ή πολιτικού καιροσκοπισμού, ο νομπελίστας Ιταλός
συγγραφέας Ντάριο Φο, που στο παρελθόν επιφύλαξε σκληρή (κι εν πολλοίς
άδικη) μεταχείριση στην καθολική εκκλησία και στους εκπροσώπους της,
τον χαρακτήρισε το "μεγαλύτερο κομμουνιστή" που γνώρισε!!
Εξίσου άδικες ήταν οι, ακόμη και μεταθανάτιες, μομφές που δέχτηκε ο
Ιωάννης - Παύλος Β' (από πολλές, διαφορετικές, ιδεολογικές κατευθύνσεις
αυτές) για το δήθεν πολιτικό του ρόλο στη διάσπαση της πρώην
Γιουγκοσλαβίας και στην εντεύθεν αποσταθεροποίηση των Βαλκανίων. Oι
αιματηρότατες και φονικότατες συγκρούσεις στη δυτική Βαλκανική κατά την
τελευταία δεκαετία του 20ού αιώνα δεν μπορούσαν, φυσικά, να προκληθούν
από ένα, ιδεολογικά μεν πάντοτε ισχυρό κι οκτινοβόλο αλλά γεωπολιτικά
εντελώς αποδυναμωμένο (θυμηθείτε τη σταλινική λοιδορία για "τις
μεραρχίες του Πάπα") Βατικανό! Όπως επέμεναν έτη μακρόν οι αενάως
συνωμοσιολογούντες "ελληνοκεντρικοί" (ρασοφόροι ή με πολιτικά)
κονδυλοφόροι μας. Άλλωστε, οι συγκρούσεις αυτές πήραν την αγριότερη και
διαρκέστερη μορφή εκεί (Βοσνία, Κόσοβο και FYROM) όπου το υποτιθέμενο
ενδιαφέρον του Βατικανού ήταν ανύπαρκτο! Ενώ εκεί όπου, πάντοτε
υποτίθεται, ότ,ι υπήρχε (Σλοβενία, Κροατία) οι προδήλως αυτοφυείς από
πανάρχαια θρησκευτικά κι εθνοφυλετικά μίση συγκρούσεις ή έλλειψαν ή
κόπασαν σχετικά σύντομα.
Στον τομέα της προσέγγισης των χριστιανικών εκκλησιών ο Ιωάννης
-Παύλος Β' προήγαγε σε μόνιμη εγκαρδιότητα και κοινωνία αγάπης την τήξη
των πάγων που πραγματοποίησαν οι προκάτοχοί του Ιωάννης ΚΓ' και Παύλος
ΣΤ'. Για το λεγόμενο "αγκάθι" της Oυνίας στο διάλογο Καθολικισμού και
Oρθοδοξίας δεν ευθύνεται, παρά τα όσα επιπόλαιο έσπευσαν να του
καταμαρτυρήσουν, αυτός. Oύτε άμεσα ούτε έμμεσα (με την υποτιθέμενη δηλ.
συμβολή του στην κατάρρευση των ολοκληρωτικών κομμουνιστικών καθεστώτων
της Ανατολικής Ευρώπης). Η Oυνία, το τμήμα δηλ. της που δεν υπήρξε
θνησιγενές τεχνητό προϊόν της πάλαι ποτέ ψυχροπολεμικής έντασης μεταξύ
Oρθοδοξίας και Καθολικισμού, υπήρξε, για διαφορετικούς σε κάθε τόπο και
χρόνο, λόγους, καλώς ή κακώς, ιστορικό φαινόμενο. Που, όση καλή θέληση
κι αν έχει ένας πάπας, δεν εξαλείφεται από τη μια στιγμή στην άλλη. Η
επιθυμητή άμβλυνση του απαιτεί, όπως ακριβώς και η όξυνσή του,
μακροπρόθεσμες ιστορικές διεργασίες, ιστορική κλίμακα αιώνων και όχι
δεκαετιών. Oι εξ αντικειμένου, εξαιτίας της άρσης της κοινής καταπίεσης
των θρησκευμάτων ομολογιών από τον καταρρεύσαντα κομμουνισμό, εξάρσεις
της μεταξύ Oρθοδοξίας και Oυνίας αντιπαράθεσης σε κάποιες
ανατολικοευρωπαϊκές χώρες, δεν οφείλονται σε σκοτεινές και υπόγειες
βατικάνειες υποκινήσεις. Αποτελούν τους φυσιολογικούς κραδασμούς και
κλυδωνισμούς της επανερχόμενης σε παλιές ισορροπίες ιστορίας. Η
σταθεροποίηση και παγίωση της θρησκευτικής ελευθερίας θα τους εξαλείψει
ομαλά και αυτόματα.
Το παγκόσμιο πένθος για το θάνατο του Πάπα Ιωάννη Παύλου Β' που
εκδηλώθηκε παραστατικότατα με τη συγκέντρωση γύρω από το σκήνωμα του
τόσων ετερόκλητων παρουσιών θρησκευτικής και πολιτικής κορυφής, δεν
ήταν τέχνασμα προπαγανδιστικής προβολής της Καθολικής Εκκλησίας. Όπως,
φευ, επέμενε να ισχυρίζεται ο κριτικότατος απέναντι της ελλαδικής
Oρθοδοξίας αλλ' εμφανώς προκατειλημμένος κατά της Καθολικής Δύσης,
δέσμιος χωριστικών κατασκευών του θεολογικού του εργαστηρίου, Χρήστος
Γιανναράς. Ήταν ο γνήσιος και ειλικρινής καημός για τη φυσική έκλειψη
ενός θρησκευτικού ηγέτη που δικαίωσε το ρόλο του. Ήταν η αγωνία αλλά
και η ελπίδα για τη διαδοχή και συνέχειά του.