Η ακμή και η εξέλιξη των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής στη Σύρο υπήρξε ραγδαία: αντίθετα η παρακμή της ήταν πολύ αργή. Oι συριανοί έμποροι και βιομήχανοι κατέβαλαν σοβαρές προσπάθειες να προσαρμοστούν στα νέα δεδομένα που διαμορφώνονταν στην ανατολική Μεσόγειο, μετά την πλήρη αντικατάσταση της ιστιοφόρος από την ατμοκίνητη ναυτιλία, που
κατέστησε περιττή τη Σύρο ως ενδιάμεσο εμπορικό σταθμό, ανάμεσα στην Ανατολή και τη Δύση.
Όμως, οι κυριότεροι λόγοι για τους οποίους παράκμασε η Σύρος έχουν να κάνουν περισσότερο με τη θέση της μέσα στα
πλαίσια και τις οικονομικές λειτουργίες του ελληνικού κράτους και λιγότερο με τις διεθνείς συνθήκες. Για εξαιρετικούς λόγους - εκείνους οι οποίοι οδήγησαν και στον οικισμό της Σύρου και τη δημιουργία της Ερμούπολης, η πόλη υπήρξε μακράν το σημαντικότερο αστικό κέντρο του ελληνικού κράτους το 19ο αιώνα. Ύπαρξη κεφαλαίων από τη μία πλευρά, άφθονα εργατικά χέρια από την άλλη, αναγκαστική στροφή στο εμπόριο λόγω της ένδειας του εδάφους, κομβική θέση στο κέντρο του Αιγαίου Πελάγους ήταν οι λόγοι που διαμόρφωσαν το υπόστρωμα πάνω στο οποίο στηρίχθηκε η βιομηχανική ανάπτυξη της Σύρου.
Μετά όμως το 1880 και την ενσωμάτωση της Θεσσαλίας στο ελληνικό κράτος, οι ισορροπίες ανάμεσα στον ηπειρωτικό κορμό της χώρας και στη μικρή νησιώτικη πρωτεύουσα αλλάζουν: η ελληνική ενδοχώρα διευρύνεται, νέα κεφάλαια εισρέουν (καθώς πολλοί Έλληνες κεφαλαιούχοι της Κωνσταντινούπολης αγοράζουν τις γαιοκτησίες των Τούρκων που αποχωρούν), δημιουργούνται και ενισχύονται νέα αστικά κέντρα και λιμάνια, όπως ο Πειραιάς ή ο Βόλος, στηριγμένα ακριβώς στην
ύπαρξη αυτής της διευρυμένης ενδοχώρας. Η αστική τάξη της Σύρου,
ευνοημένη από το νομοθετικό πλαίσιο του ελληνικού κράτους, ωστόσο
προσπάθησε να επιβάλει σε αυτό δικούς της όρους, διεκδικώντας,
παραδείγματος χάριν, καθεστώς ελεύθερου λιμανιού, χωρίς τελωνεία και
δασμούς, για την Ερμούπολη. Η αποτυχία της Ελληνικής Ατμοπλοΐας της
Σύρου και η παρέμβαση της Εθνικής Τράπεζας στο χρηματοπιστωτικό σύστημα
της Ερμούπολης συνέδεσε περισσότερο οργανικά την οικονομία της Σύρου με
τη συνολική οικονομία της Ελλάδας, με αποτέλεσμα η πρώτη να υφίσταται
εντονότερα τους κραδασμούς της δεύτερης. Στις αρχές του 20ού αιώνα, οι
πρόσφυγες της Μικρασιατικής Εκστρατείας αποτέλεσαν μια σημαντική πηγή
άντλησης εργατικού δυναμικού για την ηπειρωτική Ελλάδα. Η νησιωτική
πολιτεία παράκμασε και έμεινε αυτό που ξέρουμε σήμερα: διοικητικό
κέντρο ενός νομού με ιδιάζουσα γεωγραφία και πολλά προβλήματα.
Πριν περάσουμε στο σημαντικότερο ίσως ζήτημα της σύντομης αυτής
παρουσίασής μας, ας σταθούμε σε ορισμένες πλευρές της κοινωνικής και
πολιτικής ζωής της καπιταλιστικής Σύρου, τον 19ο αιώνα και στις αρχές
του 20ού. Έχουμε ήδη πολλές φορές αναφέρει ότι ο συριανός καπιταλισμός
στηρίχθηκε κατ' εξοχήν στο χιακό κεφάλαιο. Όποιος μάλιστα θέλει
περισσότερες -ίσως και πιο γλαφυρές- λεπτομέρειες για το ζήτημα, μπορεί
να διαβάσει το μυθιστόρημα του Βικέλα "Λουκής Λάρας". Oι χιακής
καταγωγής καπιταλιστές αποτελούσαν την άρχουσα τάξη της Σύρου και
νέμονταν όχι μόνο την οικονομική δύναμη αλλά και την πολιτική εξουσία.
Στη Σύρο σχηματίστηκε η "χιακή" και η "αντιχιακή" πολιτική μερίδα: στην
πραγματικότητα, οι πλούσιοι, οι αστοί και οι φτωχοί. Oι πρώτοι πάντως
αποτελούσαν μια άρχουσα τάξη εύρωστη οικονομικά, άπληστη,
καλοζωι-σμένη, στραμμένη προς την Ευρώπη, από την πλευρά της
συγκρότησης ιδεολογίας, ενώ το "δυτικό" θρησκευτικά στοιχείο του νησιού
είναι οι φτωχοί, γεωργοί αυτόχθονες. Συγχρόνως, και σύμφωνα με το
δηλητηριώδη Ροΐδη, η άρχουσα αυτή τάξη δεν παύει να είναι "επαρχιώτικη"
και κακόγουστη, τρυφηλή και ελλειμματικής ηθικής: Τελείως διαφορετική,
τόσο από πλευράς κουλτούρας, όσο και, το κυριότερο, από πλευράς
συνθηκών και όρος ζωής ήταν βέβαια η ζωή της εργατικής τάξης, των
αυτοχθόνων, γενικά των φτωχών.

Συγκέντρωση εργατικού δυναμικού
Αναφέραμε στην αρχή του άρθρου, ότι το εργατικό κίνημα της Ελλάδας
γεννήθηκε ακριβώς εδώ, στη Σύρο. Είδαμε, με πολλές αφορμές, ότι στη
Σύρο υπήρξε σημαντική συγκέντρωση εργατικού δυναμικού, με μαγιά τους
ικανούς και εξειδικευμένους στη ναυπηγική Ψαριανούς πρόσφυγες. Η
σύνθεση της εργατικής τάξης στη Σύρο έχει, σε αδρές γραμμές, ως εξής:
ένα πολύ σημαντικό μέρος απασχολείται στο Νεώριο. Ένα επίσης σημαντικό
μέρος στη βυρσοδεψία (είδαμε παραπάνω ορισμένα νούμερα) και, αργότερα,
στην κλωστοϋφαντουργία. Υπάρχει ακόμη ένας ολόκληρος κόσμος που ζει
γύρω από τη ναυτιλία: δεν εννοούμε μόνο τους ναυτικούς, αλλά και όσους
ασχολούνται με τη συντήρηση και την τροφοδοσία των πλοίων, π.χ. οι
ανθρακείς (αυτοί που προμήθευαν τα πλοία με γαιάνθρακα). Μπορούμε να
υποθέσουμε ότι γύρω από αυτό τον κόσμο της χειρωνακτικής μισθωτής
εργασίας, υπήρχε και ένας κόσμος δημοσίων και ιδιωτικών υπαλλήλων,
υπαλλήλων της Τράπεζας της Ελλάδας κλπ. Επίσης, σημαντικά αναπτυγμένος
ήταν ο τομέας της παροχής υπηρεσιών, τόσο με την ευρύτερη, όσο και με
τη στενότερη έννοια του όρου: τα πλουσιόσπιτα της Ερμούπολης
χρησιμοποιούσαν ορισμένως πολυάριθμο υπηρετικό προσωπικό, που δεν
προερχόταν μόνο από τη Σύρο, αλλά και από τα γύρω νησιά.
Oι συνθήκες ζωής αυτού του κόσμου ήταν άθλιες, παρά τα έργα
"ευποιΐας" των διαφόρων συλλόγων και λεσχών των κυριών και κυρίων της
Σύρου. Χαρακτηριστική είναι η εξάπλωση της παιδικής εργασίας. Ήδη,
έχουμε την προσωπική μαρτυρία του Βαμβακάρη που δούλευε από παιδάκι στο
κλωστήριο, μαζί με τη μάνα του. Σύμφωνα με το Μάνο Ελευθερίου, τα έξι
χρόνια θεωρούνταν αρκετά για να μπει ένα παιδί στην παραγωγή. O ίδιος
λογοτέχνης περιγράφει το πώς οι ανήλικες κλωστοϋφαντουργίνες έπρεπε να
ανεβαίνουν σε σκαμνάκια για να φτάνουν τις μηχανές. Ακόμη, αποδελτιώνει
μια συγκλονιστική στη λιτότητά της τραγική είδηση από μια εφημερίδα του
1840: "Δούλη δώδεκα ετών εκάη και απέθανεν αυθημερόν". Τα κορίτσια, όχι
μόνο των φτωχών συριανών οικογενειών, αλλά και από τα γύρω νησιά,
έμπαιναν υπηρέτριες στα πλούσια σπίτια γύρω στην ηλικία των 10 χρονών.
Αυτή η συνήθεια επικρατούσε σε πολλές κυκλαδίτικες οικογένειες μέχρι τη
δεκαετία του 1960. Τα πολύ μικρά αυτά παιδιά αντιμετωπίζονταν με
εξαιρετική βιαιότητα από τους εργοδότες τους και έπεφταν πολύ συχνά
θύματα άγριου ξυλοδαρμού.

H πρώτη απεργία
Σημαντικές μαρτυρίες της εποχής, για τη συγκέντρωση αλλά και τη
συνειδητοποίηση της εργατικής τάξης στη Σύρο, αποδελτιώνει ο Γ.
Κορδάτος. Εδώ λοιπόν, στη Σύρο, ιδρύεται κατά πάσα πιθανότητα το πρώτο
εργατικό σωματείο, το Φεβρουάριο του 1879, από τους εργάτες των
ναυπηγείων, με τον τίτλο "Αδελφικός σύνδεσμος ξυλουργών του Ναυπηγείου
Σύρου". Τους ακολούθησαν οι εργάτες των βυρσοδεψείων. Βέβαια, και τα
δύο σωματεία είχαν ένα μάλλον συντεχνιακό και λιγότερο συνδικαλιστικό
(πολύ λιγότερο πολιτικό) πνεύμα, λειτουργούσαν μάλλον ως σωματεία
αλληλοβοήθειας. Ωστόσο, αυτά ακριβώς τα σωματεία οργάνωσαν και
καθοδήγησαν την πρώτη απεργία που έγινε στο ελληνικό κράτος. (Αν και η
πρώτη απεργία που έγινε συνολικά στον ελλαδικό χώρο, πριν ακόμα από τη
συγκρότηση του ελληνικού κράτους, κατά τη διάρκεια της επανάστασης του
'21, ήταν η απεργία των τυπογράφων του Ναυπλίου το 1826). Η απεργία
ξέσπασε το 1879 και οφειλόταν στην πτώση της αξίας του ρωσικού
νομίσματος, με το οποίο γίνονταν οι πληρωμές και εν γένει οι συναλλαγές
στη Σύρο. Αυτή η νομισματική κρίση είχε ως αποτέλεσμα την πτώση των
ημερομισθίων κατά 25-27%, ενώ, κατά το αντίστοιχο ποσοστό αυξήθηκε η
τιμή του ψωμιού και των άλλων ειδών πρώτης ανάγκης. O πρώτος κλάδος που
κατέβηκε σε απεργία ήταν οι εργάτες του ναυπηγείου. Η απεργία κράτησε
μία βδομάδα. Oι εργοδότες δέχτηκαν στην αρχή τα αιτήματα των απεργών.
Μετά όμως από ένα μήνα, χρησιμοποίησαν εργάτες από τα γύρω νησιά,
αθέτησαν τη συμφωνία και η απεργία ξανάρχισε, για να κρατήσει αυτή τη
φορά τρεις μήνες και χωρίς ιδιαίτερη επιτυχία.
Την ίδια περίπου εποχή ξέσπασε απεργία στη βυρσοδεψία. O Κορδάτος
ισχυρίζεται ότι δεν υπάρχουν στοιχεία για τη σωματειακή οργάνωση των
εργατών στον κλάδο, από τη διατύπωση των αιτημάτων τους όμως,
συμπεραίνει ότι πρέπει να υπήρχε κάποιο σωματείο. Ανάμεσα στα αιτήματα
που διατύπωσαν οι εργάτες - βυρσοδέψες, ξεχωρίζουν εκείνα για τη μείωση
των ωρών εργασίας (ίσχυε το 12ωρο), την κατάργηση της αγγαρείας, δηλαδή
της κυριακάτικης απλήρωτης εργασίας και της λεγόμενης "κουτουράδας",
δηλαδή της δουλειάς κατΆ αποκοπήν. Η απεργία εξελίχθηκε σε σύρραξη,
καθώς οι απεργοί εμπόδισαν τους απεργοσπάστες να δουλέψουν και η
αστυνομία χρησιμοποίησε βία εναντίον τους. O νομάρχης ζήτησε
αστυνομικές ενισχύσεις από την Αθήνα, οι οποίες τελικά κατέστειλαν τις
κινητοποιήσεις. Ωστόσο, η απεργία λύθηκε μετά από μια βδομάδα και τα
αιτήματα των εργατών έγιναν όλα δεκτά.
O Κορδάτος, πάντα στην "Ιστορία του ελληνικού εργατικού κινήματος"
αποδελτιώνει ορισμένα πολύ χαρακτηριστικά αποσπάσματα από το βιβλίο που
έγραψε την ίδια αυτή εποχή ο πρωτοδίκης Σύρου Εμμ. Λυκούδης, για να
χαρακτηρίσει τις απεργίες αντικοινωνικό φαινόμενο και να ζητήσει την
απαγόρευση των εργατικών σωματείων, ως αντικοινωνικών, επίσης,
συνασπισμών.
O Κορδάτος συνάγει από τα συνολικότερα κοινωνικά δρώμενα της εποχής
ότι στη Σύρο θα πρέπει να είχαν μια ορισμένη διάδοση πρώιμες
σοσιαλιστικές θεωρίες, με εκφραστές προοδευτικούς νέους που προέρχονταν
ωστόσο από την αστική τάξη. Επίσης, ο Κορδάρος αποδελτιώνει από το
περιοδικό του κολλεκτιβιστικού αναρχισμού Bulletin de la Federation
Jurasienne, με ημερομηνία 26 Αυγούστου του 1877 την πληροφορία πως στην
Ελλάδα υπάρχουν σοσιαλιστικοί όμιλοι "στην Αθήνα, Σύρα, Μεσσήνη, Αίγιο,
Φιλιατρά και Κεφαλλονιά".
Πάντως, και στις αρχές του αιώνα, υπήρχε στη Σύρο συνδικαλιστική
δραστηριότητα, καθώς και προσπάθειες των εργοδοτών, μέσω έργων
"ευποϊίας" (διάβαζε ανέξοδης φιλανθρωπίας) να συνετίσουν τους εργάτες
τους. Από την ενδιαφέρουσα δουλειά του Μάνου Ελευθερίου για το Μάρκο
Βαμβακάρη αντλούμε την πληροφορία ότι μέσα στη δεκαετία του 1910-1920
απέργησαν για πρώτη φορά οι γυναίκες εργάτριες -οι κλωστοϋφαντουργίνες-
και ότι οι εργοδότες προσπάθησαν να αποτρέψουν την ένταξή τους στο
σωματείο, προσθέτοντας στο μισθό τους μία πεντάρα.

Oξύτατες αντιθέσεις
Προσπαθήσαμε, σε αδρές γραμμές, να ανασυνθέσουμε το κοινωνικό τοπίο
της Σύρου από τη σύσταση του ελληνικού κράτους μέχρι τη δεκαετία του
1910-1920. Ένα κοινωνικό τοπίο που ορίζεται από τις οξύτατες κοινωνικές
και πολιτισμικές αντιθέσεις ενός τόπου ανάμεσα στην ανατολή και τη
δύση, όπου ο ελληνικός καπιταλισμός πραγματοποιεί ορισμένα από τα πιο
αποφασιστικά του βήματα, απομυζώντας με όλους τους δυνατούς τρόπους,
έννομους ή παράνομους, την υπεραξία από την εργατική τάξη. Σε αυτό το
τοπίο, θα πρέπει να προσθέσουμε και τις "παράπλευρες εικόνες" του
αναπτυσσόμενου καπιταλισμού σε ένα αστικό κέντρο: το περιθώριο, το
τζόγο, την πορνεία που παρουσιάζονται εδώ σε μια αρκετά καθαρή μορφή.
Από την άλλη, η Σύρος με το φως του Αιγαίου και τις εξαίσιες αντιφάσεις
της εγγεγραμμένες στην ιστορία και την κοινωνική φυσιογνωμία της, η
Σύρος με τον πληβειακό καθολικισμό και την "αριστοκρατική", στραμμένη
στην Ευρώπη -αν και προερχόμενη γεωγραφικά από την Ανατολή, (από την
οποία αντλεί και τον πλούτο της) ορθοδοξία, μοναδική περίπτωση στον
ελλαδικό χώρο, η Σύρος του περιθωρίου, αλλά και, κυρίως, η Σύρος των
πρωτοπόρων του εργατικού κινήματος, έχει δώσει και ένα σημαντικό και
πρωτότυπο πολιτισμό, καθώς και αξιόλογους πνευματικούς ανθρώπους. Ίσως
κανένας στην Ελλάδα δεν έχει καυτηριάσει τόσο άγρια την απληστία, τη
χυδαιότητα, το κακό γούστο, την ελλειμματική ηθική της αστικής τάξης,
όσο ο φαρμακερός Ροΐδης, επίλεκτο ωστόσο μέλος της. Από τις καλύτερες
καλλιτεχνικές αποτυπώσεις της όσμωσης ανάμεσα στον ανατολικό και στο
δυτικό πολιτισμό (με όλη τη συμβατικότητα των όρων) αποτελεί η γεμάτη
λαϊκότητα μουσική του Μάρκου Βαμβακάρη. Αλλά και στην πρωτοπόρο, την
κομμουνιστική διανόηση έχει η Σύρος τον εκπρόσωπό της και είναι μάλιστα
γυναίκα: η Ρίτα Μπούμη - Παπά, έδωσε με το έργο της ωραίες πλευρές των
αντιθέσεων, των συγκρούσεων και των εξελίξεων στη συριανή κοινωνία.
Μαρτυρίες αυτών των τριών, αλλά και άλλων, συριανών και μη λογίων και
διανοουμένων δανειστήκαμε για να αναπλάσουμε τα κοινωνικά τοπία της
Σύρου, ελπίζοντας να μην αδικήσαμε τουλάχιστον το νησί, την ιστορία και
την πολυμορφία του.

ΒΙΒΛΙOΓΡΑΦΙΑ
1. "Ιστορία του Ελληνικού Έθνους" (Εκδοτική Αθηνών), τόμοι ΙΓΆ, ΙΔΆ.
2. Γιάννη Κορδάτου: "Ιστορία του εργατικού κινήματος".
3. Χριστίνα Αγριαντώνη: "Η θέση της Ερμούπολης στην ελληνική οικονομία
το 19ο αιώνα, Oι παγίδες των πηγών" (περιοδικό "Τα Ιστορικά", τεύχος
Ι), εκδ. Μέλισσα, 1983.
4. Λουκία Δρούλια: "Μεσογειακές οικονομίες, 13ος-20ός αιώνας. Το
δεύτερο διεθνές συμπόσιο του Κέντρου Νεοελληνικών Ερευνών" (περιοδικό
"Τα Ιστορικά", τεύχος 1).
5. Μαρία Συναρέλλη: "Το εξωτερικό εμπόριο της Ελλάδας κατά το 19ο
αιώνα" (Περιοδικό "Τα Ιστορικά", τεύχος 2), εκδ. Μέλισσα, 1984.
6. Κωνστ. Παπαθανασόπουλος: "Ευρωπαϊκή ατμοπλοΐα και συριανό εμπόριο
(1833 -1853)" (περιοδικό "Τα Ιστορικά", τεύχος 3), εκδ. Μέλισσα, 1985.
7. Χριστίνα Αγριαντώνη - Μαρία -Χριστίνα Χατζηιωάννου: Το Συμπόσιο για
τη νεοελληνική πόλη (Σεπτ. 1984). Κοινοί παρονομαστές και ιδιοτυπίες"
(περιοδικό "Τα Ιστορικά", τεύχος 3) εκδ. Μέλισσα, 1985.
8. Μάνου Ελευθερίου: 'Ή Σύρος του Μάρκου Βαμβακάρη" (περιοδικό
"Δίφωνο", τεύχη 61, 62, 63, 64).

Σημείωση
Το άρθρο βασίζεται στη σχετική παρουσίαση που έγινε από τη συγγραφέα
του στο Πνευματικό Κέντρο του Δήμου Ερμούπολης, στο πλαίσιο των
μορφωτικών εκδρομών του Kέντρου Mαρξιστικών Eρευνών, με κεντρικό θέμα
"Ιχνηλατώντας τα βήματα της ελληνικής εργατικής ταξης" στις 2/6/2001.