Mε αφιέρωμα στον Εμμανουήλ Ροΐδη, εκπνέοντος του επετειακού 2004,
κυκλοφόρησε το τεύχος Nο 1772 του περιοδικού NEA EΣTIA. Σύντομος αλλά
μεστός ο λόγος του Π. Δ. Μαστροδημήτρη για την "αισθητική της ιστορίας
στην Πάπισσα Ιωάννα. Κατά τον μελετητή: «. Για τον Ροΐδη η ιστορία
αποτελεί ένα αισθητικό θέαμα, η αναπαράσταση του οποίου αποσκοπεί στο
να υποδείξει, με τη βοήθεια της κριτικής σκέψης, τη μυθολογική
"ποιότητα" του κληρονομημένου παρελθόντος και της συλλογικής μνήμης.»
Με την «Πάπισσα Ιωάννα» ασχολείται στο εκτενές πόνημά του και ο
νεότερος των τριών συνεργατών, Γιάννης Παπαθεοδώρου, επικεντρώνοντας το
ενδιαφέρον του στην "αμαρτωλή Ιωάννα και το σκάνδαλο της γραφής". Κατά
τον μελετητή: «. H επιστροφή στον τροπικό του Ροΐδη εξακολουθεί να
συνδέεται με τα σύγχρονα πολιτικά διακυβεύματα. Μακριά από επετείους
και μνημόσυνα, σήμερα εκατό χρόνια μετά το θάνατο του Ροΐδη, η αμαρτωλή
Ιωάννα συνεχίζει να σκανδαλίζει τους αναγνώστες με το "ανθυπνωτικόν
φάρμακον" της γραφής. Έτσι κι αλλιώς, όπως έγραφε ο Βύρωνας στον Δον
Ζουάν, τα αρχαία σκάνδαλα προσφέρονται για νέες ανατομίες.»
Τέλος, ο Αντώνης Σμυρναίος, έχοντας, προ διετίας, ολοκληρώσει
διδακτορική διατριβή, με θέμα, «Προτεσταντικά σχολεία στη
μετεπαναστατική Ελλάδα: η περίπτωση του Φιλελληνικού Παιδαγωγείου Σύρου
(1830-1877)», ιχνηλατεί την προτεσταντική αγωγή του Pοΐδη στο
«Ελληνικόν Λύκειον Ερμουπόλεως» του Χρήστου Ευαγγελίδη. Έτσι δίνεται
μια εξήγηση "στην κρύφια προτίμηση του Ροΐδη προς τον προτεσταντισμό",
κυρίως, όμως, κατανοείται πληρέστερα η "κατειρώνευση" από τον χιώτη
συγγραφέα "κάθε χριστιανικής δογματικής και τελετουργίας".
Επιπροσθέτως, ο μελετητής ερμηνεύει και φροϋδικώς την γραφή του
σκανδαλώδους μυθιστορήματος: Η πορεία προς την Πάπισσα Ιωάννα ήταν όμως
μακριά. Άρχισε στη Γένοβα, κάποια νύχτα του 1848, στο υπόγειο του
ελληνικού προξενείου, όταν ο δεκατριάχρονος γιος του έλληνα προξένου
άκουσε το σκανδαλιστικό χρονικό μιας αινιγματικής μορφής του 9ου αιώνα,
της Πάπισσας Ιωάννας. Τα πρώτα ακούσματα γι' αυτήν, "ήταν παράλληλα με
την ερωτική του αφύπνιση και ο συνδυασμός εκείνης της παράδοξης σκηνής
με τον τρόμο των βομβαρδισμών". H περιπάθεια με την οποία έκτοτε
αντιμετώπιζε ο Ροΐδης την ιστορία της ήταν ικανή για να απασχολεί
νυχθημερόν το εφηβικό μυαλό του μέσα στο Λύκειο του Eυαγγελίδη". Όταν
βρέθηκε, το 1855, στο Βερολίνο, για τη θεραπεία της κώφωσης, φέρνοντας
μαζί του "τα προστάγματα της προτεσταντικής του αγωγής", το πάθος του
για την Πάπισσα Ιωάννα αναζωπυρώθηκε. Και η πορεία ολοκληρώθηκε, το
1866, στην Aθήνα.