Δεν είναι, νομίζω, διόλου τυχαία η απόπειρα του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου ν' απαλείψει από το σχολικά εγχειρίδια νεοελληνικής λογοτεχνίας το αντιπολεμικό διήγημα του Ηλία Βενέζη "Έτσι είναι ο πόλεμος". Απόπειρα που ξεσήκωσε τόση κατακραυγή και προκάλεσε, ευτυχώς, την άμεση και κατηγορηματική αποδοκιμασία της αρμόδιας Υπουργού Παιδείας. Το ότι το επίμαχο διήγημα είχε γραφεί από έναν πεζογράφο υπεράνω πάσης υποψίας ριζοσπαστισμού, αμετακλήτως καταγεγραμμένο στις δέλτους της λογοτεχνικής μας συντήρησης, που μάλιστα ετελεύτησε το βίο του πριν από τριάντα χρόνια ως στυλοβάτης της καθεστηκυίας πνευματικής μας τάξεως, δεν πρέπει να οδηγήσει στην ερμηνεία του γεγονότος ως απλού λάθους, ως μιας "γκάφας" οφειλόμενης στην (εν πάση περιπτώσει, ασυγχώρητη για ταγούς της ανθρωπιστικής παιδείας μας) παράλειψη των δραστών να εντάξουν το παρ ' ολίγον εξοβελιστέο κείμενο στα ευρύτερα πλαίσια αφενός του βιβλίου που το περιέχει και αφετέρου του όλου, διαχρονικά, έργου του συγγραφέα του. Δεν έχει ο συντηρητικός και κάθε άλλο παρά (με το έργο του και με τη ζωή του) αρνησίπατρις Βενέζης περισσότερα δικαιώματα παρουσίας σ' ένα σχολικό αναγνωστικό απ' όσα ένας συγγραφέας δεδηλωμένος, απροκάλυπτος πασιφιστής, διεθνιστής, κομμουνιστής ή φασίστας. Το μοναδικό κριτήριο συμμετοχής κειμένων και συγγραφέων στα σχολικά λογοτεχνικά ανθολόγια είναι η ποιότητά τους, η λογοτεχνική τους δύναμη και αξία. Oύτε η (όχι πάντοτε) προφανής ιδεολογία του συγκεκριμένου υποψήφιου προς επιλογή κειμένου ούτε ο γενικότερος ιδεολογικός προσανατολισμός του συγγραφέα του επιτρέπεται να επηρεάσει είτε τη συμμετοχή είτε τον αποκλεισμό του. Μπορείτε να φανταστείτε ένα εμπάργκο του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου στον παλαμικό "Δωδεκάλογο του γύφτου" εξαιτίας στίχων όπως οι « Γιούχα και πάλε γιούχα των πατρίδων» ή « Είμαι των άθεων ο προφήτης και η ζωή μου είναι το θάμα»; (Η ανάπτυξη, ωστόσο, της εθνικής και θρησκευτικής συνείδησης δεν είναι, κατά το άρθρο 16 παρ. 2 του Συντάγματος, σκοπός της παιδείας ως αποστολής του Κράτους;) Ή τον αποκλεισμό του « Επιτάφιου» του Ρίτσου όχι μόνο εξαιτίας της ανατρεπτικής της αστικής δημοκρατίας ιδεολογίας του δημιουργού του αλλά κι επειδή το ίδιο το αριστουργηματικό αυτό ποίημα (διαμάντι της λογοτεχνίας μας!) κηρύσσει την πραγμάτωση της κοινωνικής δικαιοσύνης μέσω της κατάλυσης των δημοκρατικών θεσμών; Με τη λογική του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου, θα περνούσαν άραγε επιτυχώς τον έλεγχο συνταγματικότητας και πολιτικής ορθότητας τα κείμενα του Ίωνα Δραγούμη ή η κατεδαφιστική κριτική του κοινοβουλευτισμού στους "Χαλασοχώρηδες" του Παπαδιαμάντη ή, εν πλήρει πλέον αβασίλευτω δημοκρατία, οι διθύραμβοι του Σικελιανού στον προσκαίρως ένδοξο, ως πολέμαρχο, και μόνο, μονάρχη της συνταγματικής εκτροπής του Α' Παγκόσμιου Πολέμου; Για να μην αναφερθώ στον ωμά κυνικό, προκλητικά αυτοσυντηρητικό (καμιά σχέση με τον ανθρωπιστικό πασιφισμό του Βενέζη!) πλην ανέκαθεν παρόντα (δικαιωματικά) στα σχολικά εγχειρίδια της αρχαίας λυρικής ποίησης (αμβικό ύμνο του ριψασπιδισμού από τον κοντοχωριανό μας Αρχίλοχο τον Πάριο, πρώτο επώνυμο κιοτή της,κατά τα λοιπά, ηρωϊκώς ένδοξης ιστορίας μας.
« Όσο για την ασπίδα, εκείνο το έργο τέχνης
πού αναγκάστηκα ν' αφήσω ανάμεσα στους θάμνους,
σίγουρα κάποιος Σάιος θα την απολαμβάνει.
Δεν πάει στο διάβολο αφού κατάφερα και γλίτωσα,
με την ασπίδα τώρα θ' ασχολούμαι;
Αρπάζω αργότερα μιαν ίδια - για να μην πω καλύτερη».
(μτφ. Γ. Μπλάνας)

   Όπως έγραψε ο συγγραφέας Τάκης Θεοδωρόπουλος (εφημ. "Τα Νέα" (Βιβλιοδρόμιο - Ιδέες), Σαββατοκύριακο 9 -10.10.2004) « Yπάρχει μια ηθική στάση της λογοτεχνίας, η οποία υπερβαίνει και τις απόψεις του συγγραφέα και την πολιτική στάση του ή την κοινωνική του συμπεριφορά. Είναι αυτή η ηθική στάση που μας επιτρέπει για παράδειγμα να διαβάζουμε και να αγαπάμε τον Ντοστογιέφσκι χωρίς να ενστερνιζόμαστε απαραιτήτως τον πανσλαβισμό του, ακόμη κι αν δεν μας συγκινεί ο χριστιανισμός του. Είναι η ίδια ηθική στάση που μας επιτρέπει να απολαμβάνουμε τον Μπαλζάκ, ακόμη κι αν δεν είμαστει νοσταλγοί της μοναρχίας των Καπέτων, ή των Λουί Φερντινάν. Σελίν, ακόμα κι αν μας σηκώνεται η τρίχα με τον πρωτόγονο και χολώδη αντισημιτισμό του. H ελευθερία την οποία διεκδικεί το έργο της λογοτεχνίας, δεν έχει να κάνει με την πολιτική ελευθερία ή την κοινωνική δικαιοσύνη. Εργάζεται με αυτά τα πρωτογενή κύτταρα της σκέψης τα οποία δημιουργούν τις προϋποθέσεις, τον ζωτικό χώρο μέσα στον οποίο θα γεννηθεί η κοινωνική στάση."

   Είναι, βέβαια, αλήθεια ότι ούτε το Σύνταγμά μας ως σύνολο ούτε οι επιμέρους ρυθμίσεις του είναι ιδεολογικά ουδέτερες. Όπως κατέδειξε παλαιότερα με υποδειγματική σαφήνεια και πειστικότητα ο Αριστόβουλος Μάνεσης, κάθε συνταγματικός κανόνας εκφράζει μια ιδεολογική θέση. Εκείνη στην οποία εκάστοτε ισορροπούν οι υφιστάμενοι κατά το χρόνο της θέσπισής της κοινωνικοπολιτικοί συσχετισμοί. Και ο κανόνας π.χ. του άρθρου 4 παρ. 6 του Συντάγματος του 1975/1985/2001 "Κάθε Έλληνας που μπορεί να φέρει όπλα είναι υποχρεωμένος να συντελεί, στην άμυνα της Πατρίδας, σύμφωνα με τους ορισμούς των νόμων", αποδοκιμάζει τη μη συμμόρφωση μ ' αυτή την υποχρέωση, προπάντων σε καιρό πολέμου. Ιδεολογικό του βάθρο είναι το ομηρικό "Eις οιωνός άριστος, αμύνεσθαι περί πάτρης". Όμως κι αν ακόμα υποθέσουμε πως το κείμενο του Βενέζη παρότρυνε σε, οποιασδήποτε βαρύτητας, λιποταξία (στην πραγματικότητα επρόκειτο για έναν ύμνο στην ειρήνη, για μια έντεχνη ιδεολογική επιλογή μεταξύ του εθνικισμού αφενός και της συναδέλφωσης των λαών αφετέρου, που, ακόμα και ο κ. Χρήστος Γιανναράς, όχι τυφλά και αδιακρίτως πολεμοχαρής - θεολόγος άνθρωπος (!) - αλλ' απλώς υπερβολικά πατριώτης υποθέτω, θα προσυπέγραφε), η αντίθεσή του προς την πιο πάνω συνταγματική διάταξη δεν μπορεί να δικαιολογήσει, ως κύρωση, την απόσυρσή του από τα σχολικά εγχειρίδια. Η ιδεολογία του Συντάγματος είναι δεσμευτική μόνο στο μέτρο που ορίζουν οι σύμφωνοι με το Σύνταγμα νόμοι. Κι η δεσμευτικότητα αυτή μπορεί ν' αφορά μόνο εξωτερικές συμπεριφορές. Το ίδιο αυτό Σύνταγμα (άρθρο 14 παρ. 1) κατοχυρώνει την ελευθερία της συνείδησης όχι απλώς ως αναγνώριση της φυσικής αδυναμίας του κράτους να εισχωρήσει σ' αυτήν αλλ' ως ελευθερία δημόσιας εκφράσεως του περιεχομένου της! Ακόμα κι αν τα περιεχόμενο αυτό είναι αντίθετο με την ιδεολογία του ίδιου του Συντάγματος! (Έτσι π.χ. εκφράζονται ελεύθερα στη χώρα μας φασιστικές, αναρχικές ή κομμουνιστικές ιδεολογίες. Κι έτσι ο Βενέζης, όσο ζούσε, (ακόμα κι επί της "Ελλάδος Ελλήνων Χριστιανών"), κυκλοφορούσε ελεύθερος και δημοσίευε ελεύθερα. Έστω κι αν ήταν ο συγγραφέας του επίμαχου αντιπολεμικού κειμένου! Το ότι, βέβαια, την ίδια εποχή, τόσο πριν από όσο και υπό τη χούντα του 1967, άλλοι, πολιτικά και εν γένει ιδεολογικά ριζοσπαστικότεροι του Βενέζη, λογοτέχνες και μη, βρίσκονταν στις φυλακές ή στα ξερονήσια εξαιτίας και μόνο των ιδεών τους, εγγράφεται, ασφαλώς, στο παθητικό του τότε κράτους μας. Ελπίζω πως η πρωτοβουλία του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου δεν απέβλεπε σε έναν, ανάλογο και μάλιστα διευρυμένο εν σχέσει με το θλιβερό παρελθόν, έλεγχο και διωγμό των ιδεών σ' αυτόν τον τόπο!! Σε μια τέτοια δηλ. πλησίστια κοινωνικοπολιτική οπισθοδρόμηση!!! Άσε που κάποια ευαγγελικά χωρία, με νόημα σαφέστατο και υπεράνω πάσης υποψίας δυτικής "ατομικιστικής" στρέβλωσης (Γιανναράς), όπως "Απόστρεψόν σου την μάχαιραν εις τον τόπον αυτής" πάντες γαρ οι λάβοντες μάχαιραν εν μαχαίρα αποθανούνται" (Ματθ. κστ'52) ή "Eγώ δε λέγω υμίν μη αντιοιήναι τω πονηρώ αλλ' όστις σε ραπίσει επί την δεξιάν σιαγόνα στρέψον αυτώ και την άλλην" (Ματθ. ε' 39) θα είχαν τότε τεράστιο πρόβλημα συνταγματικότητας!!

   Ας μην κρυβόμαστε πίσω απ ' το δάχτυλό μας! Το κείμενο του Βενέζη έγινε, ως μη όφειλε, στόχος ενός εκπαιδευτικού θερμιδόρ! Πριν από κάποια χρόνια είχε προκαλέσει την οργή του ήδη ομότιμου καθηγητή της Φιλοσοφίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και γνωστού υπερμάχου του εθνικιστικού κατηχητισμού κ. Χρήστου Γιανναρά. O οποίος αγνοούσε το συγγραφέα του! Η αποκάλυψη της ταυτότητας του συγγραφέα, που ο κ. Γιανναράς προφανώς είχε υποθέσει μαρξιστή λογοτέχνη, όχι απλώς δεν υπέστειλε τον πατριωτικό του ζήλο αλλ' οδήγησε σε μήνυση κατά του αποκαλύψαντος το συγγραφέα δημοσιογράφου! Κάποιοι λοιπόν, είτε εξαρχής ομόφρονες του κ. Γιανναρά είτε απλοί καιροσκόποι, εκλαβόντες την πολιτική μεταβολή της 7ης Μαρτίου ως παλινόρθωση ιδεολογημάτων, που χειραγώγησαν την παιδεία μας σε απώτερους καιρούς (σε εγγύτερους αποπειράθηκαν να τη χειραγωγήσουν τα, υποτίθεται, αντίθετα, με θύμα, μεταξύ άλλων, τον ίδιο τον κ. Γιανναρά ως υποψήφιο καθηγητή), νόμισαν πως βρήκαν την ευκαιρία να εκφράσουν έτσι είτε τον αφόρητο συντηρητισμό τους είτε τον ειδεχθή οππορτουνισμό τους. Όποιοι και ό,τι κι αν είναι, δεν μπορούν να εξακολουθήσουν να καθορίζουν το περιεχόμενο των σχολικών βιβλίων! Δεν αρκεί ότι, με την άμεση αντίδρασή της, τους έκοψε το βήχα η κ. Υπουργός της Παιδείας. Που, μεταξύ της Σκύλλας της αντιπολιτευόμενης κακοπιστίας και της Χάρυβδης της συμπολιτευόμενης βλακείας, πασχίζει να θεμελιώσει μια παιδεία δημοκρατική, φιλελεύθερη κι αποτελεσματική! Το ίδιο το Σύνταγμα που προπετώς επικαλέστηκαν, η ακραιφνώς και απαρεγκλίτως φιλελεύθερη δομή και ουσία του, επιβάλλει τον παραμερισμό τους!