Η τελευταία περίοδος του έργου των Βισκόντι, Φελίνι και Αντονιόνι

Η σοβαρή κρίση που ξέσπασε στην παγκόσμια κινηματογραφική βιομηχανία γύρω στα μέσα του '60 είχε τον αντίκτυπό της και στην Ιταλία. Εταιρείες όπως η Titanus και η Galatee, που είχαν χρηματοδοτήσει σημαντικές ταινίες ιταλών δημιουργών, αναγκάστηκαν να κλείσουν1. Έτσι το πρόβλημα της εξεύρεσης κεφαλαίων, από τους σκηνοθέτες για να γυρίσουν τις ταινίες τους πήρε ακόμη μεγαλύτερες διαστάσεις. Πρέπει ν' αναφέρουμε ωστόσο ότι κατά τη διάρκεια των τελευταίων τριάντα πέντε χρόνων η συμβολή της RAI, της ιταλικής κρατικής τηλεόρασης, στη χρηματοδότηση ταινιών υπήρξε σημαντικότατη. Με το τέλος της δεκαετίας του '60 άρχισε μια καθοδική πορεία του ιταλικού κινηματογράφου που κορυφώθηκε το 1978 (μόνο 98 ταινίες γυρίστηκαν εκείνη τη χρονιά)2. Η κατάσταση αυτή δεν άλλαξε ούτε και τα επόμενα χρόνια με αποτέλεσμα σήμερα ο ιταλικός κινηματογράφος να βρίσκεται σ' ένα από τα χαμηλότερα σημεία της ιστορίας του.
   Πάντως το μεγαλύτερο μέρος του κινηματογραφικού δυναμικού της Ιταλίας συνέχισε το δημιουργικό του έργο και αυτές τις τρεις τελευταίες δεκαετίες. Σ' αυτούς τους παλαιότερους σκηνοθέτες ήρθαν να προστεθούν και μερικοί νεώτεροι.
   Ο Luchino Visconti δημιουργεί στις αρχές αυτής της περιόδου τα τελευταία έργα του. Με τη «Γερμανική τριλογία» ("Gotterdommerung/Οι καταραμένοι", Μ69, "Morte a Venezia/Θάνατος στη Βενετία", 1971, "Ludwig/Λουδοβίκος", 1972) διευρύνει τον προβληματισμό του πάνω στην ευρωπαϊκή κουλτούρα και την πολιτική και με τις δύο τελευταίες ταινίες του ("Gruppo di famoglia in un interno/Πίνακας - σύζητηση", 1974, "L'innocente/Ο αθώος", 1976) ανακεφαλαίωσε τη μόνιμη προβληματική και αισθητική του των τελευταίων χρόνων (κοινωνική παρακμή), βιολογικός και κοινωνικός θάνατος, ασχήμια, μοναξιά, ομοφυλοφυλία, ρομαντισμός, αισθησιασμός, πολυπλοκότητα του εσωτερικού ρυθμού των ταινιών, πρωταρχικός ρόλος της μουσικής, των ντεκόρ και των κοστουμιών).
   Ο Federico Fellini συνεχίζει να δημιουργεί τους άλλοτε φανταστικούς και άλλοτε πραγματικούς, αλλά πάντοτε ποιητικούς και μαγευτικούς κόσμους του. Στο "Fellini satyricon (Σατυρικόν του Φελλίνι) (1969) ο σκηνοθέτης χρησιμοποιεί το ονειρικό ταξίδι του στην αρχαία Ρώμη του Πετρώνιου για να σχολιάσει την παρακμασμένη κοινωνία της σημερινής Ρώμης. Το φιλμ του "I clowns (Οι κλόουν)" (1970), "Fellini Roma (Η Ρώμη του Φελλίνι)" (1972) και "Amarcord (Αμαρκόρντ - Θυμάμαι)" (1974) σχηματίζουν ένα τρίπτυχο και μπορούν να ενταχθούν στο είδος του δραματοποιημένου ντοκιμαντέρ. Σ' αυτές τις ταινίες οι αναμνήσεις της παιδικής και εφηβικής ζωής του Fellini αναμιγνύονται με τα βασικότερα θέματα του συνολικού του έργου: θέαμα, γυναίκα, σεξ, θάνατος, Εκκλησία, φασισμός, κινηματογράφος, Ρώμη το «Amarcord» ιδιαίτερα ξεχωρίζει για τη δομική του συνεκτικότητα και το λυρισμό του.
   Στις επόμενες τρεις ταινίες του ("Il Casanova di Federico Fellini / Ο Καζανόβας του Φεντερίκο Φελλίνι)", 1976, "Prova d'orchestra/Πρόβα ορχήστρας", 1979, "La citta delle donne/Η μάχη των γυναικών", 1980) συνδυάζει το προσωπικό του όραμα για τον κινηματογράφο με ζητήματα της σύγχρονης κοινωνικής και πολιτικής πραγματικότητας (σεξουαλική απελευθέρωση, ιταλικό πολιτικό χάος, φεμινιστικό κίνημα). Εξαιρετικά αδύναμη εμφανίζεται η γενική μορφή της τρίτης ταινίας. Η αδυναμία αυτή μπορεί να εντοπισθεί συγκεκριμένα τόσο στην εσωτερική δομή του φιλμ όσο και στο ρυθμό αφήγησής του. Στις ιδιαίτερα ελεγειακές και λυρικές ταινίες του της δεκαετίας του '80 κυριαρχούν η νοσταλγική ματιά για έναν κόσμο που χάνεται και η έντονη, καυστική κριτική της τηλεόρασης ("E la nave va.../Και το πλοίο φεύγει", 1983, "Ginger e Fred/Τζίντζερ και Φρεντ", 1985, "Intervista/Συνέντευξη", 1987, "La voce della luna/Η φωνή του φεγγαριού", 1990). Ο Foster Hirsch έχει γράψει για το Fellini: «Με το δικό του τρόπο συνδυάζει δυο τάσεις που πάντοτε ήταν κυρίαρχες στον ιταλικό κινηματογράφο: Την επική παράδοση με τη λατρεία της για το θέαμα και την οπερετική χειρονομία και την ανθρωπιστική παράδοση με το βαθύ αίσθημά της για τους απόβλητους και καταπιεσμένουςΣ.
   O Michelangelo Antonioni μετά το "Zabriskie Point (Ζαμπρίσκι Πόιντ)" (ΗΠΑ, 1970), όπου έχουμε μια ιστορία αναζήτησης, μια προσπάθεια για απελευθέρωση εσωτερική και προσωπική σε σχέση με τη βίαιη πραγματικότητα της αμερικανικής κοινωνίας και το ντοκιμαντέρ "Chung kuo Cina (Κίνα)" (1972), όπου επικεντρώνει κυρίως στους ανθρώπους αυτής της ασιατικής χώρας και στα πράγματα της καθημερινότητάς τους, γυρίζει το "Professione reporter (Επάγγελμα ρεπόρτερ)" (1975). Η κρίση ταυτότητας των προσώπων, η ασάφεια στην ψυχοσύνθεσή τους, το διφορούμενο της πραγματικότητας είναι τα γνωστά θέματα του σκηνοθέτη που υπάρχουν και σ' αυτή την ταινία και τα οποία βρίσκουν την έκφρασή τους μέσα από συγκεκριμένες χρήσεις του χρώματος και του ήχου και τα σύνθετα μεγάλης διάρκειας πλάνα.
   Ακολουθούν οι δύο επόμενες ταινίες του, η γυρισμένη με τα μέσα της νέας τεχνολογίας "Il mistero di Oberwold (Το μυστήριο του Όμπερβαλντ)" (1980), όπου του δίνεται η δυνατότητα να κάνει μερικά πειράματα με το χρώμα και η "Identificazione di una donna (Η ταυτότητα μιας γυναίκας)" (1982), με την οποία ο Antonioni επιστρέφει στον ιταλικό χώρο μετά από πολλά χρόνια απουσίας, εξετάζονται πάντα ζητήματα όπως η κρίση των αξιών μέσα σ' ένα ραγδαία μεταβαλλόμενο κόσμο ή η σχέση πραγματικότητας και φαντασίας.